نکات فنی ناگفته درباره علت غرق شدن شناور گسپرل در حاجی بکنده
بیتدبیری، نامش «بحران» نیست
گیلان امروز، مجتبا پورمحسن- جمعه هفته گذشته در آستانه ایام سوگواری تاسوعا و عاشورای حسینی، در حالی که سامانه بارشزا بر دامنههای جنوبی دریای خزر سایه افکنده بود، خبر رسید که یک شناور صیادی در حاجی بکنده غرق شده و از چهار سرنشین آن که شامل دو تبعه ایرانی و دو تبعه هندی بود، خبری نیست.
تا به امروز که ۹ روز از حادثه گذشته، جسد دو تن از سرنشینان این شناور پیدا شده است و به گفته مقامات مسوول تلاشها برای پیدا کردن دو نفر دیگر ادامه دارد.
از روز غرق شدن این شناور، اداره کل بنادر و دریانوردی گیلان با ایجاد یک بارش خبری تلاش کرد نشان دهد که این اداره مسوول، هیچ نقشی در این اتفاق نداشته و همه تلاشاش را برای جمع کردن «بحران» به کار بسته است. اما آیا واقعا اینطور بود؟
دعوت از استاندار گیلان به انزلی برای حضور در جلسهای با عنوان «جلسه اضطراری پیگیری وضعیت شناور غرق شده در خزر» و کشاندن موضوع به اداره مدیریت بحران استانداری بخشی از تلاشهای اداره کل بنادر و دریانوردی برای مدیریت این «بحران» قلمداد شد. با عینک خوشبینی به موضوع نگاه میکنیم و میپذیریم که برگزاری این جلسه و کارهایی از این دست، با نیت حل مشکل بوده و نه نمایش رسانهای؛ اما آیا واقعا آنچه در حاجی بکنده رخ داد، بحران بود؟
خزر، دریایی مواج است که امکان کشتیرانی در آن عملا به چهار تا پنج ماه محدود میشود. بنابراین طوفانی شدن دریا، اتفاق غیرمترقبه و غیرقابلپیشبینی نبوده است.
از طرف دیگر در خبرها اعلام شد که این شناور، فعال در حوزه پرورش ماهی در قفس است، اگرچه مدیرعامل جمعیت هلال احمر گیلان مدعی شده «این شناور خدماتی صیادی، با وجود هشدارهای هواشناسی به دریا زده است.»
این ادعا با واقعیت فاصله قابل توجهی دارد. براساس اخبار رسیده، شناور دریایی گسپرل از نوع Supply Boat بوده که ظرفیت حمل بار حداکثر ۵۰۰ تنی داشته و در هنگام حادثه در نزدیکی حاجی بکنده لنگر انداخته بود.
اگر آنطور که مدیرعامل هلال احمر گفته که شناور علی رغم هشدارهای لازم، به دریا زده، چرا تنها چهار خدمه داشته و کاپیتان و مهندس کشتی در ساحل بودند؟ یعنی چهار خدمهی جزء، سرِ خود بدون توجه به هشدارها در اوج طوفان به دریا زدهاند؟ به چه منظور؟ شناور گسپرل یک شناور کمکرسان صیادی است، چه ضرورتی داشته که در طوفان به دریا بزند؟ ضمنا این هشدار از طرف چه کسی به چه کسی داده شده؟ دریافتکننده هشدار که نمیتواند خدمه کشتی باشد. نکند پیام هشدار به کاپیتان کشتی در ساحل ارسال شده و او با کبوتر نامهرسان به خدمه پیغام داده که بدون وجه به هشداری که در «ساحل» دریافت کرده به دریا بزنند؟!
گمان میرود هر فرد آشنا به اصول اولیه دریانوری هم بداند که چهار خدمه بدون حضور کاپیتان نمیتوانند حرکت کنند. اصلا با چه انگیزهای باید این کار را میکردند؟ اگر از قبل از طوفان در دریا بودند پس کاپیتان شناور چرا در ساحل بود؟ یعنی اداره کل بنادر و دریانوردی اجازه داده یک شناور متعلق به یک شرکت رسمی کشتیرانی بدون کاپیتان و مهندس کشتی در دریا گشت بزند؟
اما اگر شناور در نزدیکی حاجی بکنده لنگر انداخته بود احتمالا برای مخاطبان ین سوال مطرح میشود که چرا در حاجی بکنده؟ مگر بندرانزلی اسکله و بندرگاه ندارد؟ چرا ندارد، دارد، خوبش را هم دارد، اما هزینه چند ده میلیونی که اداره کل بنادر و دریانوردی برای پهلو گرفتن ۲۴ ساعته شناورها طلب میکند گاهی حتی بیش از ارزش بار یک شناور کوچک مثل گسپرل است. به همین دلیل این شناور ترجیح داده در حاجی بکنده لنگر بیندازد.
با این حال، خوشبختانه بندرانزلی از سیستم راداری برخوردار است که بسیاری از بنادر معروف هم از آن بیبهره هستند. VTS یا هم برج مراقبت دریایی که برایش میلیونها دلار خرج شده در انزلی مستقر است و دسترسی راداری را تا شعاع حداقل ۳۰ کیلومتری در اختیار اداره کل بنادر و دریانوردی گیلان قرار داده و به همین دلیل در این شعاع، وضعیت هر شناور بسیار بسیار کوچکی نیز قابل رصد است. این از مواهب VTS است که خوشبختانه بندرانزلی از آن برخوردار است و باید امیدوار باشیم که از آن استفاده لازم صورت پذیرد! با این سامانه، به راحتی میشد فهمید که شناوری که روی آب است در خطر قرار دارد یا نه. فرض کنیم که اصلا از چند ساعت قبلش موجها بلند نبودند و به یک مرتبه یک موج خیلی بلند از راه رسیده که البته با توجه به طوفانی بودن دریا بعید به نظر میرسد که ناگهانی بوده باشد. اما اگر هم ناگهانی بوده، در سازوکار حاکم بر دریا، شناورها دو نوع امکان فرستادن پیام هشدار و طلب کمک دارند؛ Designated و Undesignated. در حالت Designated، شناور هم میداند که چه مشکلی پیدا کرده هم فرصت دارد پیامی را بفرستد که در آن دلیل مشکلی که پیش آمده درج شده. در حالت Undesignated یا این فرصت وجود ندارد که علت مشکل مخابره شود و یا اصلا مشخص نیست، دلیلش چه بوده. در هر دو حالت، یک چیز مشترک است: درخواست کمک.
آقای چراغی، مدیرکل بنادر و دریانوردی گیلان در توضیح چگونگی امدادرسانی گفته: از دقایق آغازین اطلاع از وقوع این حادثه انجام عملیات امداد و نجات دریایی از حدود ساعت ۱۰ صبح در دستور کار پرسنل امداد و نجات دریایی بنادر و دریانوردی قرار گرفت.
او در ادامه با اشاره به نبود شرایط مساعد برای پرواز بالگردها و انجام گشت هوایی گفته به دلیل شرایط بد جوی و نبود دید کافی، گشت دریایی نیز به صورت موقت، متوقف و آخرین تیم گشت دریایی حدود ساعت ۲۰ به بندرگاه بازگشت.
باز هم خوشبختانه بندانزلی دارای کشتی مجهز سار است که هزینه گزافی برایش پرداخته شده. سار مخفف Search and Rescue به معنای جستجو و نجات است. حتا کسانی که از دور دستی بر آتش دارند نیز میدانند که جستجو و نجات یک Supply Boat برای سیستمی که کشتی مجهز سار را در اختیار دارد، کار پیچیدهای نیست. ضمن اینکه کشتی سار برای نجات شناورها در شرایط اضطراری طراحی شده نه برای اینکه چند روز پس از غرق شدن شناور وارد عمل شود.
حال سوال این است که در امدادرسانی مورد اشاره مدیرکل بنادر و دریانوردی، آیا از کشتی سار استفاده شده؟ و اگر شده، اما نتوانسته در حادثهای به این کوچکی موثر واقع شود، چرا هزینه هنگفتی برایش پرداخت شده و با چه تحقیق کارشناسی اقدام به خریداری یکی از انواع کشتی سار کردهاند؟
و بالاخره اینکه در حوادث دریایی، معمول است که برج مراقبت به تمام شرکتهای کشتیرانی و شناورهایی که روی آب هستند پیغام میدهد که اگر در نزدیکی شناور حادثهدیده قرار دارند برای کمک اقدام کنند، اما در حادثه اخیر چنین پیامی از برج مراقبت به شناورها ارسال نشده است.
این حادثه در حالی رخ داد که دکتر مصطفی سالاری، استاندار جدید گیلان به تازگی وارد استان شده. کشاندن استاندار گیلان به جلساتی نظیر آنچه برگزار شد، اگر اسمش خرج کردن از اعتبار مدیریتی دیگران نباشد، دادن آدرس اشتباهی به مخاطبان است. حادثهای که برای شناور گسپرل رخ داد «بحران» نبود، اما نوع عملکرد مدیران دریایی در برابر این حادثه، نشان از فقدان تدبیر عملی دارد. قطعا هیچکس به انداره آقای چراغی مایل نیست که این حوادث به خوبی جمع شود، اما تمایل قلبی صرف کافی نیست؛ بخصوص که بندر کاسپین در منطقه آزاد انزلی در کمین رقابت عملی با بندر انزلی نشسته است.
گیلان امروز تحقیق گستردهای برای نوشتن این گزارش انجام داده، با این حال آماده شنیدن نظرات کارشناسی مدیرکل محترم بنادر و دریانوردی گیلان است.