خانه شبان در حال تخریب خانه های قدیمی؛ این است تفاوت رشت با یزد!
گیلان امروز- این روزها تخریب قریب الوقوع خانه تاریخی شبان در رشت، خبرساز شده است. بناهای تاریخی و ساختمانهایی با قدمت بالا و ارزش میراثی یکی از مهمترین عناصر هویتبخش شهرها محسوب میشوند. اهمیت این عناصر هویتبخش برای شهرهای توسعهیافته به حدی است که غالباً به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامهریزی شهری قرار میگیرند. اما متاسفانه آنچه ما در رشت با آن روبرو هستیم، ظرفیتهای بسیار مغفولماندهای است که به جای یک فرصت مناسب به باری اضافه بر روی دوش شهر تبدیل شده است.
وقتی به شهرهایی مثل یزد، کاشان و اصفهان میرویم، بناهای قدیمی با ارزش بالای تاریخی و معماری را میبینیم که هر یک کاربریهای مختلف گردشگری پیدا کردهاند. بناهایی که به عنوان یکی از اصلیترین عناصر گردشگری این شهرها، از جایگاه ویژهای بین مسافران برخوردارند. قابلیت تبدیل برخی بناها و خانههای تاریخی به موزه، خانه های صنایع دستی، فضاهای آموزشی، هتلها و رستورانهای سنتی از جمله کاربریهایی است که توان اقتصادی و بازدهی گردشگری این شهرها را بالا برده است. به عبارت دیگر این شهرها با استفاده از توان بخش خصوصی از این طریق نه تنها در حفظ و حراست میراث خود قدم برداشتهاند بلکه صنعت گردشگری خود را به پایداری نزدیک کردهاند.
با تأثیرات مخربی که توسعه در مفهوم کلاسیک آن که صرفاً به ابعاد کالبدی شهرها توجه داشت، به دنبال داشت، رویکرد جدیدی تحت عنوان توسعه پایدار شکل گرفته که سعی دارد ابعاد مخرب توسعه را کاهش داده و آن را به گونهای جهتدهی کند که با ویژگیهای اجتماعی، انسانی و محیط زیست همراه شود و روندی مطلوبتر را برای پایدار نمودن ابعاد مختلف حیات انسان و زیست شهری فراهم آورد.
رشت نیز مانند بسیاری از شهرهای کشور ما، دارای دو وجه از ساخت کالبدی است که یک وجه متشکل از یک قسمت با عناصر تاریخی یا همان بافت فرسوده و وجه دیگر با عناصر و ساختارهای جدید شکل گرفته است. بنابراین یکی از چالشهای اساسی در بحث توسعه، شیوه مواجهه و مداخله در بخشهای تاریخی و نحوه تعامل میان بخشهای قدیم و جدید است. وقتی به روند توسعه رشت طی دو سه دهه اخیر نگاه میاندازیم، متاسفانه بخشهای تاریخی، فرسوده و فاقد ارزش انگاشته شده و از روند توسعه شهر جا ماندهاند و به دلیل غقلتهای بسیار و بیتوجهی، در معرض آسیبهای جبرانناپذیری قرار گرفتهاند. این آسیبها نه تنها متوجه ابعاد کالبدی و فضایی شهر است بلکه شامل ابعاد فرهنگی و اجتماعی و حیات شهری هم شده است.
با شروع قرن بیستم و رواج تفکرات عملی مبنی بر پوزیتیویسم شیوههای تفکر مباحث شهری به یک باره از مسائل انتزاعی و کلی به موارد عینی و جزئی تغییر شکل داد. تجربههای جهانی توسعه به ما نشان میدهد که نباید به امر توسعه نگاه تکساحتی داشت و توجه به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شهر به طور همزمان برای پایداری توسعه الزامی است. ما در شهر رشت بناها و ساختمانهای با ارزش میراثی زیادی داریم که چه به لحاظ تاریخی چه به لحاظ ویژگیهای معماری حایز اهمیت هستند. ویژگیهای منحصر به فردی که نمونه آنها در شهرهای دیگر وجود ندارد که همین امر میتواند عامل تعیین کنندهای در بحث توسعه گردشگری رشت محسوب شود.
متاسفانه طی سالهای اخیر بسیاری از این بناها همچون حمام حاجی بر اثر بیتوجهی و غفلت تا مرز نابودی و تخریب پیش رفتهاند. از یک سو میراث فرهنگی با ثبت برخی از این بناها مجوز هیچگونه تغییر کاربری و دست بردن در آنها را نمیدهد. به طوریکه ثبت این آثار به معنای حفظ و بازآفرینی آنها نیست بلکه بدین معناست که این فرصتهای طلایی به همان شکل به حال خود رها شده و گوشهای خاک میخورند. از سوی دیگر ارزش هویتی، فرهنگی و اقتصادی این بناها حتی برای صاحبان آن درک نشده است و قطعاً اگر راهی قانونی پیش رو بود، خیلی پیشتر با تخریب آنها یک آپارتمان زمخت دیگر تحویل شهر میدادند.
به همین دلیل است که میگویند توسعه نیازمند انسان توسعهطلب و تفکر توسعهطلب است. مادامی که شهروندان نتوانند به شکل کیفی و مدرن فکر کنند، نمیتوان انتظار داشت که تفکر توسعه در روح و کالبد شهر جاری شود. شهری که تفکر توسعه در آن نقش دارد، ارزش عناصر هویتبخش شهری خود را میداند و به طور مثال از بناهای تاریخیاش استفادهای بهینه میکند و شهر را به سمت اقتصادی شدن سوق میدهد.
البته طی دو سال گذشته شهرداری رشت با طرح بازآفرینی شهری توجهات زیادی را به سمت عناصر تاریخی و هویتساز شهری سوق داد. بازآفرینی بافتهای فرسوده همچون خواهرامام یا محله پیرسرا بخشی از برنامههای توسعهای شهر بود که میتوان امیدوار بود با اجرای بازآفرینی در این محلات، بناهای میراثی هم مورد توجه قرار بگیرند و با مرمت و بازسازی آنها و تغییر کاربریهای متنوع مثل رستورانها، هتلها، موزهها و غیره شکوفایی و رونق گردشگری رشت را شاهد باشیم.