* لیلا یوسفی

آثار ادبی برخلاف سایر رشته‌های تحصیلی و علمی که فقط اتکا به معنی دارند تکیه بر لفظ و معنا دارد؛ چرا که افق انتظارات شاعر و نویسنده‌ی آثار ادبی، با افق انتظارات دیگران متفاوت است. آنان همواره تمام خواست و مقصد فکری‌شان را در ساختار واژه‌ها جای می‌دهند؛ از این‌رو همیشه سعی می‌کنند تا در گزینش و ایجاد واژه‌ها، نهایت آگاهی و تسلط زبانی و بلاغی را به‌کار گیرند.

ریشه‌ی زیبایی‌شناسی که همان جمال‌شناسی است، ‌به واژه‌ی یونانی که مفهوم آن درک حسی است باز می‌گردد. این واژه برای نخستین بار در سال 1750 میلادی توسط الکساندر بوم گارتن به‌کار رفته است. او در پی پیوند میان زیبایی از یک سو و نظریه‌ی هنر از سوی دیگر، به ارایه‌ی غایت زیبایی پرداخته است. اما بزرگ‌ترین تحول در مورد زیبایی‌شناسی توسط امانوئل کانت، فیلسوف آلمانی رقم خورد. او در کتاب خود به نام «نقد خرد ناب» با روش ماوراء‌الطبیعه‌ی تجزیه و تحلیل فلسفی، به تشریح مساله‌ی زیبایی‌شناسی همت گماشت.

زیبایی منشا روانی دارد. از این‌رو با نظر به تطورات و تکان‌های بنیادی علوم و تاثیر شگرف آن‌ها در آثار ادبی، دیگر نگاه‌های معمولی و روزمره‌ای کنار رفته، به همه چیز فاضلانه و از روی تفکر و تامل نگریسته می‌شود و امور علمی و ادبی همواره می‌بایستی از صافی عقل و فهم گذر کند تا تناسب و فایده‌های آن مسلم و محرز گردد. زبان نزدیک‌ترین همسایه‌ی انسان است؛ پس ادارک و احساس زیبایی و دل‌فریبی یک قطعه‌ی ادبی، منوط به داشتن یک زیربنای محکم زبانی است که امروزه دانش‌آموختگان کمتر از آن بهره‌مندند؛ چرا که رابطه‌ی بین کلمات زبان و تصویرهای ذهنی همیشه از نوع یک به یک نیست. در همه‌ی زبان‌ها، از جمله زبان فارسی، روابط پیچیده‌تری وجود دارد که پدیده‌های مختلفی را به‌وجود می‌آورد و می‌توان معترف شد که هر واژه‌ای، کاربرد خاص و زیبایی مخصوص به خود را دارد. اگر فردی علم به این مهم نداشته باشد، به قطع و یقین به دلیل ناآگاهی، واژه‌ها را در جای یکدیگر به‌کار خواهد برد و آن‌گاه این امر موجب افت بازدهی معنایی و سوددهی زبانی واژه‌ها خواهد شد. نکته‌ی آخر این‌که اگر افراد به این ظرافت‌های زبانی پی ببرند و تمام واژه‌ها را با حساسیت از دریچه‌ی فکر عبور دهند و بار فرهنگی و معنایی آن‌ها را خوب بدانند، نه تنها از کاربرد نابه‌جا و نادرست آن‌ها خودداری خواهند کرد بلکه از فساد زبانی نیز ممانعت خواهند نمود.

منابع: انواع ادبی، دکتر سیروس شمیسا / زبان و تفکر، دکتر محمدرضا براهنی

حرف‌های تازه در ادب فارسی، دکتر تقی وحیدیان کامیار

* دبیر دبیرستان‌های ناحیه 2 رشت