آسیب شناسی افزایش روزافزون ساخت خانههای دوم و تاسیسات گردشگری در مناطق کوهستانی ناهموار، ناپایدار، ناهوشیار
*نیما فریدمجتهدی
**سمانه نگاه
افزایش روزافزونِ ساخت خانههای دوم (ویلا) در مناطق کوهستانی ناشی از گرایش مسری و شایع چنین اقداماتی در ایران، امری است که با نظری گذرا در هر گوشه و کنار کشور قابلِ مشاهده است امری ملموس و عینی. اینگونه سرمایهگذاریهای شخصی در همراهی با نگاه بخش خصوص و دولتی در توسعه زیرساختهای گردشگری در مناطق کوهستانی، همگی سبب افزایش عمق نفوذ و حضور مردم در عرصههای کوهستانی شده است. این حضور عمدتا دارای روندی هفتگی و همزمان با تعطیلات است. فارغ از اینکه این توسعه ساختوساز چه بر سر منظر در مناطق و عرصه های طبیعی میآورد و چه میزان با شرایط توسعه در این مناطق همساز است، موضوع اصلی این یادداشت تسری و تعمیق شرایط آب و هوایی فرین و مخاطره آمیز منجر به بحران در این بخش از مناطق جغرافیایی کشور است. امریکه بهدلیل نحوه دخالت روزافزون در محیط طبیعی این مناطق از یکسو و همچنین تحمیل شرایط تغییر آبوهوا، روز به روز و به شکل زیرپوستی پتانسیلِ میزان خسارت و تلفات را در مناطق کوهستانی ایران بالا میبرد! آمارهای این رخدادها را بهراحتی میتوان در میان اخبار دنبال کرد، نمونههای اخیر آن سقوط تختهسنگ عظیم در آبادی پیتسرای سوادکوه که منجر به تخریب چندین واحد مسکونی شد و اتفاقاتی که در مناطق هفته آخر تیر سال 99، در مناطق ییلاقی تالش و اردبیل افتاد و منجر به فوت چندین نفر شد.
کوهستانها در میان واحدهای اکوسیستم طبیعی از اهمیت زیادی برخوردارند. ازجمله دلایل اهمیت این واحدهای زیستمحیطی، ویژگیهای طبیعی و انسانی آنها است. این ویژگیها منجر به دو صفت مشخصه برای مناطق کوهستانی شده است. پیچیدگی، ظرافت و شکنندگی. ویژگیهای محیط طبیعی کوهستان، توپوگرافی پیچیده (شیب و جهت شیب)، شرایط جوی متغیر با پیشبینی پذیری کم، آبوهوای پیچیده و متنوع، مخاطرههای محیطی ویژه و متنوع همگی نشان از این دارند که مناطق کوهستانی ذاتی ناپایدار دارند. بهعنوانِمثال، یکیاز عمدهترین نمودهای شرایط محیط کوهستان وجودِ عامل شیب است. شیب یا به تنهایی ایجادکنندۀ شرایط بسیاری از مخاطرههای کوهستان همانند لغزش، بهمن و ریزش و یا عاملی تشدیدکننده محسوب میشود. آبوهوای متغییر و یا به تعبیری خشن، خاک کم عمق، برونزدهای سنگی همگی سبب شده اکوسیستم کوهستان را در یک کلام اکوسیستمی شکننده باشد، درهم تنیدگی این شرایط سبب شده که مرز تعادل در مناطق کوهستانی بسیار ظریف و شکننده باشد. هرگونه تحریک مجموعه شرایط اکوسیستمهای کوهستانی منجر به واکنشهای زودهنگامتر نبست به دیگر سامانههای طبیعی میشود.
افزایش روزافزاون خانههای دوم، متلها، هتلها، انوع زیرساختهای گردشگری و همچنین حضور گسترده روزانه مردم به جهت تفرج، مناطق کوهستانی ایران را بهویژه در روزهای تعطیل و آخر هفته در معرض حجم انبوهی از جمعیت قرار داده است که تصور آن در بیش از یک دهه پیش غیرقابلِ تصور بود. نمونههای عینی آن را میتوان در گوشه و کنار کشور دید، درۀ وناییِ بروجرد در رشتهکوههای زاگرس، شهمیرزاد، لواسان در دامنههای جنوبی البرز، کلاردشت و جواهرده در دامنههای شمالی البرز نمونههای از این کانونهای داغ گردشگری کوهستانی هستند که در روزهای تعطیل مملو از مردم هستند. این افزایش ضریب نفوذ مردم در مناطق کوهستانی چه به شکل موقت یعنی افرادی که به تفرج روزانه میپردازند، چه به شکل سکونت در خانههای دوم، این مناطق را در معرضِ موجی از جمعیت قرار میدهد. اما آیا کوهستان این محیط خشن و متغییر در پس این پیرایش و دستاندازی نیز، تغییر هویت داده و آرام شده است؟
پاسخ سوال آسان است، نه، نه تنها ذات کوهستان درون مایه متغییر و ناپایدار خود را در پی آرامش ظاهری دارد که بلکه برخی از دستاندازیها نابخردانه تغییر کاربری اراضی سبب اختلال در شرایط این سامانههای طبیعی شده است. از جمله اتفاقاتی که به افزایش ناپایداری منجر شده، توسعه کشاورزی، جنگلزدایی، تنکشدن مراتع، فرسایش شدید خاک، توسعه زیرساختهای عمرانی میتوان نام برد. هرکدام از این رخدادها، سبب افزایش ناپایداری در بستر جغرافیایی کوههای ایران شده است. حال این بستر متزلزل را در رابطه با یک عامل و مخاطره کوتاه مدت که به شدت مخرب است مورد بررسی قرار میدهیم. پدیدهای که به شدت در روال روزانه زندگی در مناطق کوهستانی هرلحظه امکان وقوع دارند، توفان تندری و سیلاب ناگهانی است.
توفانهای تندری در گذشته نهچندان دور فقط خوفِ وهمبرانگیزِ کوهستانهای خالی از جمعیت را دو چندان میکرد، امروزه اما این پدیده در مناطقی بروز میکند که خیل جمعیت گردشگر، کوهنورد و بسیاری افرادی است که بهویژه در فصل گرم سال مدت زمانی را در ویلاهای کوهستانی خود میگذرانند. نمونه این توفانهای تندری و تلفاتشان که اتفاقاً گردشگران را در معرض کشتار قرار داده را شاید بتوان سیل ناگهانی ماسوله و اخیراً تالش را نام برد. شناخت و پیش بینی این پدیدۀ جوی کاری بهنسبه دشوار است. علت آن نیز وابستگی شدید آن به شرایط محلی و وقوع آن در بازه های زمانی کمتر از 1 ساعت است، سازکار شکلگیری بسیار کوتاهمدت و ابعاد مکانی محدوده کوچک، آن را تبدیل به پدیده جوی پیچیده و هولناک کردهاست. گذشته ازاینکه این پدیده همیشه در پَس هر دره و کوهی رخ میداد، چون جمعیت پراکنده در کوهستان و تراکم آن و سکونتگاههای محدود بوده، امر چالش برانگیزی نبود. اما توسعه و علاقهمندی به مناطق کوهستانی سبب مهاجرتهای روزانه خیل عظیمی از مردم مناطق شهری ایران که اتفاقاً کم هم نیست به این مناطق شده است.
بستر خدشهدار شده طبیعت کوهستان، امروزه با وداشتی دیگر که میتوان از آن بهعنوان یک اَبَرچالش نام برد، مواجه است، آنهم تغییر آبوهوا. مسیر و سمت و سوی شرایط تغییر آبوهوا در فلات ایران که همراه با گرمایش جهانی و حدی شدن بارشها است، امری است که نشانههای آن به وضوح هم در آمارهای ایستگاههای هواشناسی مشاهده میشود و هم شواهد محیطی آنرا نمایش میدهد. هر چند وقوع سیلاب همراه با ذات کوهستان است اما عامل ثانویه گرمایش جهانی و حدی شدن بارش ها، منجر به افزایش فراوانی توفانهای تندری، شدت بیشتر بارش و استعداد تخریب بیشتر در مناطق کوهستانی می شود. باتوجه به اینکه عملاً نمیتوان از حجم حضور مردم در عرصههای طبیعی کاست، همچنین نمیتوان ذات متغییر کوهستان را تغییر داد و نمیتوان شرایط تغییر آبوهوا را حداقل با رویه فعلی گرمایش جهانی متحول کرد، بنابراین بیم آن است که با توجه به اینکه نه جمعیت حاضر در مناطق کوهستای کمتر از تابستان 77 ماسوله است و نه کوهستانهای ما بعد 20 سال همان محیط قبلی و نه آبوهوا همان آبوهوا، باید هوشیار بود. جا دارد متولیان امر در زمینه پیشیابی، پایش و همچنین تحول در شیوه اطلاع رسانی و اقدام عملی و فراگیر اقدامات لازم را انجام دهند. درهها و دامنههای مملو از جمعیت گردشگر در گوشهوکنار البرز، زاگرس، و خیل عظیم حاضران و عرصههای کوهستانی آبستن اتفاقات تلخی هستند که میتواند ناشی از یک توفان ساده در دل کوهستان باشد، اما ابعاد آن متفاوت، مخرب تر و پرتلفاتتر. ساماندهی تفرجاگاههای کوهستانی به صورت یک طرح ملی هشدار، جلوگیری از ساخت و سازهای غیراصولی در آبراههای کوهستانی و ایجاد سامانههای هشدار محلی، همگی از مواردی است که میتوان با یک اراده قوی آن را انجام داد، نه الزاماً با سرمایهای هنگفت.
*دکتری آبوهواشناسی
**دکتری هواشناسی