در سایه مخالفت طرفهای برجامی آمریکا رسماً خواستار فعالسازی مکانیسم ماشه شد
بخش سیاسی- دولت آمریکا با ارائه نامهای رسماً سازمان ملل را از خواست خود برای بازگرداندن تمامی تحریمهای بینالمللی علیه ایران مطلع کرد.
این نامه، روند ۳۰ روزهای را آغاز میکند که از لحاظ تئوریک میتواند به «بازگشت خودکار» تحریم سازمان ملل علیه ایران منجر شود. با این حال، کارشناسان گفتهاند دولت آمریکا مسیر پرپیچ را در پیش رو دارد.
دقایقی بعد از درخواست رسمی آمریکا برای فعالسازی مکانیسم ماشه، روسیه خواستار نشست شورای امنیت سازمان ملل در خصوص ایران در روز جمعه شده است.خبرگزاری رویترز به نقل از منابع دیپلماتیک نوشت روسیه خواستار برگزاری نشست مجازی شورای امنیت، «با توجه به تحولات امروز» شده است.
سه کشور اروپایی که طرف ایران در توافق هستهای برجام هستند هم بلافاصله با صدور بیانیه مشترکی با اقدام آمریکا مخالفت کردند.
متن کامل این بیانیه به شرح زیر است: «روز ۲۰ آگوست، آمریکا با ارسال نامهای به شورای امنیت خواستار آغاز روند بازگشت خودکار [تحریمها] شده که به طرفهای برجام اجازه میدهد خواستار بازاعمال تحریمهای چندجانبهای علیه ایران شوند که ذیل مفاد قطعنامه ۲۲۳۱ علیه ایران رفع شده است.
فرانسه، آلمان و پادشاهی متحده یادآور میشوند که آمریکا بعد از خروج خود از توافق هستهای در تاریخ ۸ مه ۲۰۱۸، به مشارکت خود در برجام خاتمه داده است.
موضع ما درباره کارآمدی اطلاعیه آمریکا ذیل قطعنامه ۲۲۳۱ به صراحت به رئیس شورا و تمامی اعضای شورای امنیت ابراز شده است.
بنابراین، ما نمیتوانیم از این اقدام که با تلاشهای فعلی ما برای حمایت از برجام سازگاری ندارد حمایت کنیم.
فرانسه، آلمان و پادشاهی متحده به حراست از فرایندها و نهادهایی که شالودههای چندجانبهگرایی را تشکیل میدهند متعهدند.
ما کماکان بر اساس هدف حفظ مرجعیت و تمامیت شورای امنیت سازمان ملل عمل میکنیم.
ما از تمامی اعضای شورای امنیت میخواهیم از انجام اقداماتی که تنها اختلافات در شورای امنیت را تعمیق میکنند یا بر کار آن اثرات مضر دارند خودداری کنند.
ما علیرغم چالشهای قابلتوجه ایجادشده در اثر خروج آمریکا از برجام به این توافق پایبند میمانیم.
معتقدیم به مسئله فعلی عدم پایبندی ایران به تعهداتش در برجام باید از طریق گفتوگو میان طرفهای برجام به روشهای مختلف از جمله از طریق "کمیسیون مشترک برجام" و استفاده از "ساز و کار حل و فصل اختلافات" در برجام رسیدگی کرد.
ما از ایران میخواهیم به منظور حفظ توافق تمامی اقدامات ناسازگار با تعهدات هستهای خودش را به عقب برگردانده و بدون تأخیر به پایبندی کامل توافق برگردد.
همانطور که تا به حال در مقاطع مختلف از جمله در بیانیه مورخه ۱۹ ژوئن اعلام کردهایم ما به ویژه با توجه به اقدامات ثباتزدای ایران که بیوقفه ادامه دارند از تبعات انقضای تحریمهای تسلیحاتی علیه ایران نگرانیهای جدی داریم.
تروئیکای اروپا مصمم به یافتن پاسخهای مناسب برای این چالشها است و به همکاری با تمامی اعضای شورای امنیت و طرفهای ذینفع برای حرکت در مسیر رو به جلو در جهت حفظ فضای دیپلماسی بیشتر ادامه میدهد.
نامه مهم ظریف به رییس شورای امنیت
محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در نامهای به رئیس شورای امنیت سازمان ملل متحد اقدام غیرقانونی ایالات متحده آمریکا برای سوء استفاده از سازوکارهای مندرج در توافق هستهای برای احیای تحریمهای ایران را مردود خواند و تأکید کرد که آمریکا هیچ حقی برای تلاش در جهت احیای تحریمها ندارد و از همین رو این اقدام آمریکا باید از سوی شورای امنیت و جامعه بینالمللی رد شود.
نامه وزیر امور خارجه کشورمان لحظاتی پیش از سوی مجید تخت روانچی سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد به رئیس اندونزیایی شورای امنیت تسلیم شد.
وزیر امور خارجه کشورمان در این نامه در خصوص اقدام غیرقانونی آمریکا برای سوء استفاده از سازوکارهای مندرج در توافق هستهای برای احیای تحریمهای ایران تأکید کرده است که آمریکا هیچ حقی برای تلاش در جهت احیای تحریمها ندارد و از همین رو این اقدام آمریکا باید از سوی شورا و جامعه بینالمللی رد شود.
رئیس دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران با اشاره به غیرقابل قبول پذیرش بودن تلاش آمریکا برای توزیع اطلاعیه، نوشته است: موضع خطرناک و غیرقانونی ایالات متحده آمریکا قواعد جا افتاده حقوق بینالملل و رویههایی را که در طول چند قرن شکل گرفته تا جهان ما را از هرج و مرج مصون بدارد، نادیده گرفته است.
ظریف در ادامه تأکید کرده است که توجیهات ایالات متحده برای محق کردن خود در احیای قطعنامههای لغو شده پیشین، فاقد هرگونه «اعتبار یا مشروعیت» بوده و ضروری است که از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد رد شود.
ظریف در این این نامه میافزاید: «ضروری است که جامعه بینالملل در خصوص چنین سوء استفادهای از روندهای شورای امنیت هوشیار باشد. ایران به شورا توصیه میکند که این سوء استفاده از روند – که تبعاتی جدی برای صلح و امنیت بینالمللی خواهد داشت – را متوقف کند.»
وزیر امور خارجه در ادامه تأکید کرده است که جمهوری اسلامی ایران بر اساس دلایل روشن و متقن، بر این عقیده است که ایالات متحده از هیچ حقی برای اعمال دوباره بندهای قطعنامههای لغو شده برخوردار نیست.
ظریف سپس به تشریح برخی از «ملاحظات عینی و حقوقی» در خصوص اقدام اخیر آمریکا پرداخته است.
وزیر امور خارجه ابتدا به تفصیل به یادآوری «لغو مشارکت ایالات متحده در برجام» پرداخته و نوشته است: «رئیسجمهور ایالات متحده رسما لغو یکجانبه مشارکت ایالات متحده در برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) را اعلام کرد که این نقض فاحش قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد، که برجام ضمیمه شده به آن را تأیید کرده، بود. بر همین اساس، دولت ایالات متحده اقدامات غیرقانونی گستردهای را برای لغو مشارکت ایالات متحده در برجام و باز اعمال تمام تحریمهای لغوشده ایالات متحده در ارتباط با برجام اجرایی کرده و از این طریق مرتکب موارد متعددی از «عدم اجرای عمده» تحت برجام شد که در تضاد فاحش با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل بود.»
در ادامه این نامه اشاره شده است که مقامهای آمریکایی در موارد متعددی به پایان مشارکت این کشور در برجام اشاره کردهاند، از جمله آنکه رئیسجمهور ایالات متحده در فرمان اجرایی خود برای بازاعمال تحریمهای مرتبط با هستهای ایران، اشاره کرده است که در تاریخ ۸ می ۲۰۱۸ مشارکت ایالات متحده در برجام را متوقف کرده است. همچنین مایک پامپئو وزیر خارجه آمریکا نیز اظهار کرده است که «رئیسجمهور ترامپ مشارکت ایالات متحده در برنامه جامع اقدام مشترک را لغو کرد.» علاوه بر این، دولت آمریکا در تاریخ ۱۱ می ۲۰۱۸، در نامهای رسمی، رسما به تمام مشارکتکنندگان در برجام اطلاع داد که ایالات متحده دیگر در نشستها و فعالیتهای مرتبط با برجام مشارکت نخواهد کرد. در آن نامه تأکید شده بود که «در تاریخ ۸ می ۲۰۱۸، رئیسجمهور ترامپ اعلام کرد که ایالات متحده به مشارکت خود در برنامه جامعه اقدام مشترک پایان میدهد. این تمام فعالیتها را شامل میشود... بلافاصله اجرایی است و ایالات متحده دیگر در فعالیتهای مرتبط با برجام مشارکت نخواهد کرد.»
بر اساس این نامه، یکی از نمونههای این عدم مشارکت آن است که در طول دو سال گذشته شورای امنیت به تأیید طرحهای توصیه شده کمیسیون مشترک در خصوص فعالیتهای مرتبط با هستهای مقرر در کانال خرید ادامه داده است، اما ایالات متحده در کارگروه خرید مشارکت نداشته و جزئی از کمیسیون مشترک برجام هم نبوده است.
وزیر امور خارجه به عنوان دومین ملاحظه یادآور شده است که «ایالات متحده رسما هرگونه حق نسبت به ساز و کار حل اختلاف را از خود سلب کرده است.» ظریف اشاره کرده است که مقامهای آمریکایی در موارد مختلف اذعان کردهاند که این کشور دیگر از حق استفاده از ساز و کار حل اختلاف مندرج در بندهای ۱۰ تا ۱۳ برجام برخودار نیست. به عنوان نمونه، در تاریخ ۸ می ۲۰۱۸، جان بولتون مشاور وقت امنیت ملی ایالات متحده در یک نشست خبری به صراحت عنوان کرد که ایالات متحده به دنبال بازاعمال مقاد قطعنامههای لغوشده گذشته از طریق بندهای قطعنامه ۲۲۳۱ نخواهد بود، چراکه ایالات متحده از توافق خارج شده است. همچنین در تاریخ ۱۶ آگوست ۲۰۲۰، بولتون بار دیگر تأکید کرد که این برداشت که ایالات متحده به دلیل خروج از توافق حق استفاده از مفاد آن را ندارد، نظر صحیحی است.
علاوه بر این، برایان هوک نماینده ویژه وقت دولت آمریکا در امور ایران و مشاور ارشد وقت سیاستگذاری وزیر خارجه ایالات متحده نیز به صراحت عنوان کرده است که «ما دیگر در این توافق نیستیم، و به همین خاطر طرفهایی که هنوز در این توافق هستند باید در خصوص استفاده یا عدم استفاده از ساز و کار حل اختلاف تصمیمشان را بگیرند.»
وزیر امور خارجه در ادامه نوشته است: «بنابراین، کاملا روشن است که تمام مقامهای ایالات متحده، بدون استثنا، بر این عقیده بودهاند – و برخی مانند معمار خروج ایالات متحده از برجام، یعنی جان بولتون، به صراحت و علنا اعلام کردهاند – که ایالات متحده دیگر از هیچ حقی برای بازاعمال بندهای قطعنامههای لغوشده از طریق قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد برخوردار نیست.»
ظریف سپس عنوان کرده است که روشن است که دولت ایالات متحده امیدوار بود با خروج از برجام و پیشبرد «فشار حداکثری» یا نظام ایران را فروپاشیده یا ایران را به خروج متقابل از برجام وادارد، اما حالا با روشن شدن شکست این راهبرد، ایالات متحده «بیشرمانه» و با «سوء نیت شدید» به دنبال توسل به ساز و کاری است که خود در گذشته و به صورت دائمی، خود را از آن محروم کرده است.
در ادامه یادآوری شده است که اعضای شورای امنیت سازمان ملل متحد و دولتهای اروپایی، روسیه و چین و همچنین اتحادیه اروپا پیش از این به صراحت عنوان کردهاند که ایالات متحده حق استفاده از ساز و کار مندرج در قطعنامه ۲۲۳۱ را ندارد.
وزیر امور خارجه تأکید کرده است که با توجه به این موارد، روشن است که ایالات متحده به هیچ وجه نمیتواند با خیالبافی و سوء تفسیر، در خصوص قطعنامه ۲۲۳۱ مشارکتکننده برجام در نظر گرفته شود.
«نقض فاحش قطعنامه ۲۲۳۱ از سوی ایالات متحده و عدم حسن نیت» این کشور سومین ملاحظه مورد اشاره از سوی وزیر امور خارجه است. ظریف با یادآوری مفاد قطعنامه ۲۲۳۱ که از همه کشورهای عضو خواسته از تضعیف برجام خودداری کنند، تأکید کرده است که «ایالات متحده با خروج غیرقانونی از برجام، بازاعمال یکجانبه تحریمها از ۸ می ۲۰۱۸ به این سو و دیگر تاریخها و تنبیه دولتها و دیگر نهادهای قانونمدار به دلیل پایبندی به این تعهد، اقدام به نقض فاحش برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ کرده است.»
این نامه میافزاید: «یکی از مبانی جا افتاده حاکم بر ایجاد و عملکرد الزامات حقوقی، حسن نیست است. حسن نیت جزیی جداییناپذیر از همکاری بینالمللی است، خصوصا زمانی که این همکاری بر مبنای اجرای برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ باشد. اقدامات و مواضع دولت کنونی ایالات متحده ثابت کرده است که این کشور هرگز با حسن نیت عمل نکرده است.»
وزیر امور خارجه یادآور شده است که دولت آمریکا نه تنها از اجرای تعهدات خود سر باز زده، بلکه در مسیر اجرای برجام از سوی دیگر کشورها نیز اخلال ایجاد کرده است. به عنوان نمونه، دولت آمریکا از زمان روی کار آمدن ترامپ، بیش از ۱۴۵ بار علیه ایران تحریم اعمال کرده و درخواستهای مکرر دبیر کل سازمان ملل متحد برای رفع این تحریمها را نیز نادیده گرفته است، این در حالی است که دبیرکل در هفتمین گزارش خود در خصوص اجرای قطعنامه ۲۲۳۱ اشاره کرده است که «رفع تحریمها برای ایجاد امکان عادیسازی تجارت و روابط اقتصادی، جزئی ضروری از این برنامه است.»
علاوه بر این، همانگونه که در گزارش دبیرکل مورد اشاره قرار گرفته است، خودداری ایالات متحده از تمدید معافیتهای مربوط به پروژههای مرتبط با هستهای «بر خلاف اهداف مقرر در برنامه و قطعنامه ۲۲۳۱ بوده و ممکن است توانایی جمهوری اسلامی ایران برای اجرای بندهای مشخصی از برنامه و قطعنامه را مختل کند.»
در این نامه همچنین اشاره شده است که اعمال تحریمها نمود روشن «سوء نیت» و نقض فاحش برجام، قطعنامه ۲۲۳۱، حکم دیوان بینالمللی دادگستری و قطعنامههای متعدد مجمع عمومی ملل متحد و شورای حقوق بشر است.
وزیر امور خارجه یادآور شده است که صدور «اطلاعیه» مربوط به درخواست آغاز ساز و کار احیای تحریمها، امری خودسرانه نیست، بلکه مقید به شروط و صلاحیتهایی است از جمله آنکه مشارکتکننده برجام –که ایالات متحده در چنین موقعیتی نیست – باید با حسن نیت و بعد از گذر از تمام مراحله روند حل اختلاف و همراه با تشریح فعالیتهای صورتگرفته با حسن نیت، چنین اطلاعیهای را صادر کند. این در حالی است که ایالات متحده فارغ از نداشتن حسن نیت، هیچ یک از این مراحل را نگذرانده است.
وزیر امور خارجه اشاره کرده است که بر اساس مبانی پذیرفته شده حقوقی، ایالات متحده نمیتواند بدون ملزم دانستن خود به تشریح فعالیتهای صورتگرفته با حسن نیت، از مزایای برجامی که از آن خارج شده است، بهرهمند شود. علاوه بر این، تاریخ مذاکرات برجام نشان میدهد که روند حل اختلاف عامدانه به صورت چند مرحلهای و زمانبر طراحی شده تا به حفظ این دستاورد منحصر به فرد جامعه بینالملل کمک شده و از اقدامات خودسرانه حتی مشارکتکنندگان واقعی در برجام، چه برسد به ایالات متحده که صراحتا این جایگاه را از خود سلب کرده، ممانعت شود.
ظریف با اشاره به اینکه لزوم داشتن حسن نیت در تفسیر و بندهای قطعنامه ۲۲۳۱ هم یک ضرورت به شمار رفته، تأکید کرده است که سابقه اقدامات غیرقانونی ایالات متحده به همراه تلاش این کشور برای «سوء استفاده از روند» و اقدامات فریبکارانه برای فعال کردن بازاعمال مفاد قطعنامههای لغوشده علیه ایران، «در تضاد با الزام حسن نیت» است.
چهارمین ملاحظه مورد اشاره در این نامه، «تلاشهای با حسن نیت ایران برای اجرای کامل برجام» است. وزیر امور خارجه در این خصوص یادآور شده است که رئیسجمهور ایالات متحده در حالی دستور خروج از توافق هستهای را صادر کرد که ایران حتی یک بار مرتکب عدم اجرای مفاد توافق نشده بود و به اذعان ۱۵ گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی در تطابق کامل با تعهدات خود بود.
ظریف اشاره کرده است که با وجود خروج غیرقانونی ایالات متحده از برجام و محروم شدن ایران از مزایای اقتصادی مندرج در برجام، جمهوری اسلامی ایران ضمن توسل رسمی به ساز و کار حل اختلاف بر اساس مفاد برجام، از اجرای فوری تدابیر «جبرانی» خودداری کرد و به مدت یک سال تمام، به شهادت ۱۵ گزارش متوالی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به اجرای کامل برجام ادامه داد. نهایتا ایران بعد از گذراندن کاملا بینتیجه تمام مراحل ساز و کار حل اختلاف، تصمیم گرفت از حقوق خود ذیل بندهای ۲۶ و ۳۶ برجام برای اعمال تدابیر جبرانی و توقف اجرای بخشی از تعهدات خود، آن هم در تطابق کامل با برجام، با هدف حفظ این توافق، استفاده کند. با این وجود، تدابیر جبرانی جمهوری اسلامی ایران تاکنون بر نظارت و راستیآزمایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر برنامه صلحآمیز هستهای ایران تأثیری نگذاشته است و این برنامه همچنان تحت «قدرتمندترین» رژیم بازرسی در تاریخ قرار دارد، به نحوی که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ بیش از ۹۲ درصد از کل بازرسیهای قابل مقایسه جهانی آژانس، در ایران صورت گرفته است.
نهایتا وزیر امور خارجه در پنجمین ملاحظه و به عنوان جمعبندی تأکید کرده است که صدور اطلاعیه آغاز فرآیند احیای تحریمها از سوی ایالات متحده «غیرقابل پذیرش» است. ظریف در این خصوص نوشته است: «بیاعتنایی ایالات متحده به حاکمیت قانون و سوء استفاده این کشور از سازمان ملل متحد برای پیشبرد منافع یکجانبهگرایانه و نابودی اصل بنیادهای چندجانبهگرایی و حقوق بینالملل تهدیدی جدی برای جهان متمدن و همچنین صلح و امنیت به شمار میآید. سوء استفاده و نقض مفاد بندهای ۱۰ و ۱۱ قطعنامه ۲۲۳۱ با ارسال صرفا یک اطلاعیه، آن هم در حالی که ایالات متحده پیش از این تعهدات خود ذیل قطنامه ۲۲۳۱ و بند ۲۵ منشور ملل متحد را از طریق بازاعمال تحریمهای یکجانبه و غیرقانونی نقض کرده، بدعتی فوقالعاده خطرناک ایجاد میکند که باید به صراحت و با قاطعیت از سوی شورا و اعضای آن رد شود.