ماههای سرنوشتساز برجام
بخش سیاسی- وضعیت توافق هستهای پنج سال پس از انعقاد برجام بسیار حساس شده است. در این شرایط، برخی ماهیت وجودی برجام را مورد تردیدهای جدی قرار میدهند و به دنبال گزینههای جایگزینند. خروج «دونالد ترامپ» از برجام تنها دو سال پس از اجرا، این توافق را به کلاف سردرگمی از تصمیمگیریها و تعهدات تبدیل کرد.
یک سال پس از خروج واشنگتن از توافق، کشورمان در چند گام میزان پایبندی خود به برجام را کاهش داد اما در عین حال تاکید کرد بازگشت دیگر اعضا به توافق و برآورده شدن منافع تهران موجب رعایت دوباره محدودیتها در بحث میزان ذخایر، سطح غنیسازی و تحقیق و توسعه سانتریفیوژها میشود.
از سال ۲۰۱۸که کاخ سفید مهمترین ضربه را به اعتبار خود و توافق وارد ساخت، امضاکننگان اروپایی هم که بر حفظ برجام تاکید میکنند تقریبا هیچ اقدامی را در راستای تامین منافع تهران انجام ندادند. سه کشور آلمان، فرانسه و انگلستان برخلاف همه تعهدات برجامی و وعدههای چند ساله حتی از راهاندازی کانال مالی مستقل در تعامل با ایران ناتوان بودند. آنها درحالی فشار آمریکا را مانع اقدام خود بیان کردهاند که پیشتر قول میدادند در هر صورت مسیری را برای تجارت با ایران از جمله خرید نفت و تامین نیازهای کالایی ایران تدارک میبینند.
دورهای حیاتی برای برجام
در چند ماه اخیر اما وضعیت پیچیدهتر شده است. نزدیک شدن به اجرای نخستین دستاورد مهم برجام یعنی لغو تحریم تسلیحاتی ایران موجب حساسیت و اقدامات تند و خصمانهای از سوی دولت آمریکا شدهاست. براساس مفاد توافق برجام و قطعنامه ۲۲۳۱سازمان ملل قرار شد پنج سال پس از امضای برجام یعنی در اکتبر ۲۰۲۰ (مهر ماه) تحریم فوق برداشته شود اما کاخ سفید تلاش میکند به بهانههای مختلف از عملیشدن این بند جلوگیری کند. به اعتقاد تحلیلگران لغو این تحریمها گام مهم سیاسی است که ضمن عقب راندن آمریکا و شکست سیاستهای یکجانبه ترامپ، زمینه را برای اجرای دیگر بندهای مهمتر توافق هستهای در سالهای آینده آماده میسازد.
تارنمای شبکه خبری ژاپنی «ان. اچ. کی» (NHK) در تحلیلی عنوان داشت خروج ترامپ از توافقی که ۵سال قبل امضای آن امیدهای فراوانی را ایجاد کرده بود، همه چیز را تغییر داد. اشتیاقهای اولیهای که بعد از امضای برجام برای سرمایهگذاری در ایران ایجاد شده بود، پس از چند ماه به ویژه با انتخاب دونالد ترامپ و بازگشت تحریمها از میان رفت.
این رسانه ژاپنی تاکید دارد خروج ترامپ از برجام احساسات ضدآمریکایی را که پس از چند دهه میرفت در ایران کمرنگ شود، دوباره تشدید کرد. اگرچه ایران هنوز به طور کامل از توافق خارج نشده، چند ماه آینده تا انتخابات آمریکا بسیار حساس است.
«تاناکا کویچیرو» استاد دانشگاه کیو در ژاپن اعتقاد دارد «ترامپ در این مدت تلاش میکند تا مانع لغو تحریم تسلیحاتی سازمان ملل علیه ایران شود. واشنگتن به دنبال تحریک تهران است تا در نهایت شرایط را برای نابودی برجام به دست این کشور فراهم آورد». وی افزود: آمریکا، اسرائیل و سعودیها با هم در یک کشتی نشستهاند و سعی دارند ایران را وادار به اقدامی علیه خود کنند. اما بهتر است همه تا سوم نوامبر منتظر نتیجه انتخابات آمریکا باشند زیرا رئیس جمهوری بعدی در قبال ایران فردی میانهرو و عملگرا خواهد بود. همان اتفاق و تغییر رویکردی که در انتخاب «حسن روحانی» در ایران رخ داد در آمریکا حادث میشود.
گزینههای پیش روی برجام
با این حال برخی تحلیل ها نگاهی بدبینانهتر به سیاست واشنگتن دارند. تحلیلگر اندیشکده آمریکایی «شورای آتلانتیک» (Atlantic Council) در گزارشی در مورد رویکردهای جایگزین برجام بر این باور است که توافق هستهای سال ۲۰۱۵تاحد زیادی ظرفیتهای خود را از دست دادهاست؛ ایالات متحده تحریم علیه ایران را برقرار کرده و تهران هم برنامه هستهای خود را دنبال میکند. طرفهای دیگر هم تلاش میکنند تا ایران را به انجام تعهدات برجامی متقاعد سازند.
گزارش فوق تصریح دارد اگر توافقی تازه بر مبنای خواسته ترامپ اجرایی نشود ممکن است شرایط بحرانیتر از هر زمان شود و کاخ سفید راههای دیگری را برای توقف فعالیتهای ایران پیگیری کند. تاکنون فشار حداکثری آمریکا باهدف وادار کردن ایران به امضای توافقی تازه نتیجه نداده است و به نظر میرسد آمریکا و اسرائیل در حال هماهنگی سیاستهای خود علیه برنامه هستهای ایران باشند.
این اتاق فکر آمریکایی شرایط ۲۰۲۰ترامپ را با اوضاع سال ۲۰۱۲ «باراک اوباما» مشابه دانست و همه چیز را به قدرت تهران در دستیابی به اهداف هستهای وابسته عنوان کرد. اگرچه فشار حداکثری آمریکا صدمات زیادی را به اقتصاد ایران وارد کرد اما باعث مذاکره دوباره نشد. حال ترامپ با دو گزینه روبرو است یا از برخی پیش شرطهای خود برای مذاکره با تهران عقبنشینی کند یا بر شدت اقدامات ضدایرانی خود در حوزههای عملیاتی و نظامی بیافزاید.
به اعتقاد تحلیلگران گزینه دوم ممکن است اوضاع را به شدت وخیم سازد زیرا اگر تهران به این نتیجه برسد که هدف واشنگتن نابودی تواناییهای ایران است اقدامات متقابلی را در کل منطقه آغاز خواهد کرد.
به هر حال در چند ماه پیش رو باتوجه به نزدیک بودن ضربالاجل پایان تحریم تسلیحاتی ایران و انتخابات ریاست جمهوری، کاخ سفید بیکار نخواهد نشست. کارشناسان اعتقاد دارند لغو نشدن تحریمها تسلیحاتی ایران به معنای مرگ برجام است زیرا دیگر هیچ دلیل و انگیزهای را برای ادامه حضور ایران در توافق باقی نمیگذارد. از سوی دیگر نتیجه انتخابات نوامبر (آبان ماه) آمریکا و پیروزی دوباره ترامپ تیر خلاص را بر پیکر نیمه جان برجام وارد میکند.
ماموریت تازه پوتین با محوریت ایران؟
سه شنبه هفته گذشته، در حالی که مصطفی کاظمی، نخست وزیر عراق، در رأس یک هیئت بلندپایه سیاسی و اقتصادی عازم تهران بود، محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، عازم مسکو، پایتخت روسیه، شد. وی در آنجا با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، و ولادیمیر پوتین، گفتگوهای مفصلی انجام داد.
رایزنیهای ظریف در مسکو بیش از چهار ساعت طول کشید از جمله اینکه او حدود یک ساعت با پوتین تلفنی گفتگو کرد که در حین این گفتگو «پیام ویژه» رئیس جمهور حسن روحانی را به پوتین منتقل کرد. ظریف یک روز پس از بازگشت از سفر مسکو به خبرگزاری صداوسیما گفت: «در جریان این سفر در مجموع حدود ۴ساعت و نیم مذاکره فشرده با مقامات روسیه از جمله رئیسجمهور و وزیر خارجه این کشور داشتم.»
وی با بیان اینکه در این گفتگوها در ارتباط با مسائل برجام، مسائل منطقه و همکاریهای دوجانبه رایزنی و گفتگو شد، افزود: «در جریان مذاکره با آقای پوتین، پیام ویژه آقای رئیسجمهور در مورد وضعیت برجام و برخی از مسائل دوجانبه را به ایشان رساندم.»
ظریف همچنین با بیان اینکه سفر فشرده بسیار خوبی بود، درباره گفتوگویش با پوتین نیز تصریح کرد: «گفتگو با آقای پوتین و انتقال پیام هم طولانی و هم بسیار مفید بود و پیگیری آن با آقای لاوروف هم بسیار خوب بود.»
هنوز معلوم نیست که پیام ویژه روحانی به پوتین دقیقا حاوی چه نکاتی است. همین قدر میدانیم که درباره برجام و مسائل دوجانبه است. اما آنچه درباره سفر ظریف به روسیه قابل تامل است این است که دو روز بعد از این سفر، رئیس جمهور روسیه در اقدامی که «هر روز اتفاق نمیافتد» با همتای آمریکاییاش تماس تلفنی گرفت و درباره برنامه هستهای ایران گفتگو کرد.
در بیانیهای که کاخ کرملین در خصوص این تماس منتشر کرد، آمده است: «وضعیت پیرامون برنامه هستهای ایران مورد بررسی قرار گرفت. هر دو طرف بر ضرورت تلاش جمعی برای حفظ ثبات منطقهای و رژیم عدم اشاعه جهانی هستهای تاکید کردند.»
همچنین، کرملین با بیان اینکه گفتگوی تلفنی پوتین و ترامپ «سازنده و مهم» است، اعلام کرد که دو طرف توافق کردند که تماسها را در سطوح مختلف ادامه دهند.
افزون بر این، میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمانهای بین المللی مستقر در وین، کمی بعد از تماس پوتین و ترامپ، در توئیتی نوشت: «یک خبر بسیار دلگرام کننده که هر روز اتفاق نمیافتد. رهبران روسیه و آمریکا درباره موضوعات مرتبط با ایران تبادل نظر داشتند. هر دو طرف، بر ضرورت تلاشهای جمعی برای حفظ ثبات در منطقه و همچنین حفظ رژیم جهانی عدم اشاعه هستهای تاکید کردند.»
روسیه و آمریکا اختلافات زیادی با هم دارند. به تازگی، آمریکا، روسیه را به سرقت نتایج تحقیقات واکسن کرونا از طریق هک کردن متهم کرده است. همچنین، اتهاماتی علیه روسیه در خصوص تعیین جایزه در افغانستان برای قتل سربازان آمریکایی مطرح شده است. اما با وجود همه این اختلافات، پوتین با ترامپ تماس گرفت و با او درباره برنامه هستهای ایران صحبت کرد.
این گفتگو از این منظر مهم است که آمریکا در حال تلاش برای تمدید تحریمهای تسلیحاتی سازمان ملل علیه ایران است. این تحریمها قرار است در ماه اکتبر (آبان) منقضی شوند. اما آمریکا برای تمدید نامحدود آنها تلاش میکند. ایران، پیشتر گفته است که تمدید این تحریمها به مرگ ابدی برجام منجر خواهد شد. همچنین، ایران به اروپاییها به طور مکتوب گفته است که تمدید این تحریمها چه عواقبی خواهد داشت. از این رو، این احتمال وجود دارد که پیام ویژه روحانی به پوتین حاوی نکاتی در همین خصوص باشد.