گیلان امروز، شهلا ابراهیم زاده اصلی – شهرهای آینده شهرهای فناور هستند، شهرهای، آینده سبز خواهند بود، فاصله در شهرهای آینده معنی نخواهد داشت و ...

دکتر زالی زاده، عضو هیات علمی دانشگاه گیلان در پنجاه و یکمین نشست تخصصی توسعه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان با موضوع "آینده پژوهی و شهرهای آینده"با طرح سوالاتی از قبیل این‌که چرا مشکلات شهری روزبه‌روز در حال افزایش هستند؟ و یا رشد شهرنشینی و مهاجرت به جای تعادل همچنان یک مسیر یک طرفه را طی می‌کند؟ و آیا اصلا مدیریت شهری ما به لحاظ علمی و فناوری، با پیشرفت‌های حاصل شده در دنیا ارتباط دارد یا نه؟ و آیا جاذبه‌های شهری که موجب تمایل مردم در زندگی در شهر است با همین روند ادامه خواهد داشت؟ می گوید: از حدود 5/7 میلیارد جمعیت دنیا، نیمی در شهرها زندگی می‌کنند و این روند پیش‌بینی می‌شود که در آینده نزدیک حتی تا 5/6 میلیارد در شهرها زندگی کنند یعنی بیش از 3 میلیارد به جمعیت شهرهای دنیا اضافه می‌شود و بار اصلی در آسیا و جنوب شرقی آسیا است. یعنی انتظار می‌رود در سی شهر بزرگ آسیا حداقل 10 میلیون افزایش جمعیت داشته باشیم. این شهرها اما فقط 2 درصد مساحت زمینی هستند که 75 درصد منابع جهان را مصرف و 80 درصد گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کنند.

وی با بیان اینکه در ایران در فاصله زمانی 60 سال فقط 10 میلیون نفر به جمعیت کشور اضافه شده است ادامه دهد: در دهه‌های اخیر 35 هزار روستا خالی از سکنه شده‌اند که تائید کننده روند مهاجرت روستا به شهر است و این روند در حال افزایش نیز هست.

در دهه اخیر روستاگریزی افزایش یافته و در کشورمان با پدیده شهرنشینی و روستاگریزی مواجه‌ایم. 35 درصد جمعیت شهری ما در شهرهای بالای یک میلیون نفر هستند. پیش‌بینی می‌شود تا سال 2025 این کلان شهرها به 23 درصد افزایش یابد. و حتی جامعه‌ها غیر از شهرنشینی، رفتار کلانشهری نیز دارند.یعنی جهان و ایران با شدت بیشتر به سمت شهرنشینی می‌رود.

دکتر زالی می افزاید: اما تمرکز اقتصادی، نابرابری، آلودگی هوا، ترافیک و نظایر آن نیز روزبه‌روز در حال افزایش است. که در کنار سایر مسایل و مشکلات مانند بحران آب، تغییرات اقلیمی، تطاول فرهنگی در شهرها، ایمنی و امنیت شهرها، ویژگی‌های جمعیتی، از قبیل سالمندی، بار تکفل، باروری کم و خروج از پنجره جمعیتی، ضعف ملاحظات پدافند غیرعامل، توجه را جلب می‌کند و در یک دهه آینده با بحران جمعیتی روبه‌رو خواهیم بود. اما چرا این مشکلات را که سال‌ها بوده و قابل رصد هم هستند حل نشده؟ مشکل کجاست؟ می‌گویند پیچیده‌ترین اختراع بشر، «شهر» است. یعنی شناسایی رفتار شهرها سخت است و رفتار هیچ شهری نیز تناسبی با رفتار شهری در شهر دیگر ندارد. (چون تفرجگاه‌ها، اقتصاد شهری، کاربری‌ها، مراکز آموزشی، مراکز بهداشتی، نهادها، ایمنی، آلودگی، حمل و نقل، حاشیه نشینی و ... از جمله مباحث مختلف و متنوع در شهرها هستند.)

وی با بیان اینکه البته قرار نیست ما برای تمام عناصری که در شهر هست تخصیص بودجه بگیریم تاکیدمی کند: باید پیشران و محرک‌های توسعه را داشته باشیم. یعنی باید واسطه علی و معلولی نسبت به مسایل داشته باشیم.

به عنوان نمونه باید ببینیم «مدیریت منابع آب» روی چه مسایلی تاثیر دارد؟ مثلا آیا بر کاهش مهاجرت اثرگذار خواهد بود؟ و یا بر تولید و خودکفایی اثرگذار است؟ آیا بر کاهش حاشیه نشینی و امنیت شهرها اثر می‌گذارد؟ آیا بر اقتصاد خانواده و اشتغال و ازدواج و جمعیت اثر می‌گذارد؟ یعنی عوامل شهری یک رابطه دوطرفه با هم دارند. قرار نیست برای هریک از این ها سرمایه مستقل داشته باشیم بلکه باید بعضی مسایل را از مبدا حل کرد، چون در غیر اینصورت ممکن است در یک پهنه مشکل حل شود ولی در پهنه دیگر به شکل دیگری نمود پیدا کند. اما چرا این اتفاق در جامعه ما نمی‌افتد و عامل‌های کلیدی پیدا نمی‌شوند؟

دکتر زالی با طرح این سوال که آیا مشکل در برنامه‌ریزان هست؟ خود جواب می دهد «بله». و می افزاید: چون دو رویکرد داریم یک رویکرد مبتنی بر پیش‌بینی و یک رویکرد آینده نگاری است.استفاده از پاراداریم اکتشافی و پیش‌بینی که باعث می‌شود سیاستگزاری و برنامه‌ریزی ما بر اساس جمعیتی که در آینده خواهیم داشت انجام شود. آیا ما از چنین چیزی که از روندها تبعیت نمی‌کند استفاده کردیم؟ متاسفانه خیر. رویکرد هنجاری و آینده نگاری و پارادیم هنجاری یعنی برای هشت صد هزار نفر شهر رشت برنامه‌ریزی کنیم. نه اینکه به گذشته یا آینده نگاه کنیم.

برنامه‌ریزی برای ماشین‌ها نه انسان ها

این استاد دانشگاه با اعتقاد بر این که طی50 سال هرچه برنامه‌ریزی کردیم باعث رشد بی‌رویه شهرها و ظهور مشکلات جدی شد اضافه می کند: چون بیشتر برنامه‌ریزی ما برای ماشین‌ها و تردد ماشین‌ها بوده. تورم شهرنشینی و تشدید روستاگریزی داشتیم و عدم یکپارچگی مدیریت شهری و رویکرد اکتشافی داشتیم در حالی که خواسته‌ی ما شهروندان توسعه یافته بوده است.در حالی که برنامه‌ریزی‌ها دقیقا عکس آن بوده، دنبال شهر پایدار بودیم ولی به این موضوع نرسیدیم. حدود 70 سال جامعه شهری در کشور ما سابقه دارد ولی بعد از این همه سال و برنامه‌ریزی و مدیر و شورا، یک شهر استاندارد نداریم.

اینترنت اشیا

وی با طرح این سوال که آیا فناوری‌هایی که در حال ظهور هستند می‌توانند به ما کمک کنند؟ به اینترنت اشیا اشاره می کند و می گوید: سهم جهانی پروژه‌های اینترنت اشیا تا دو سه دهه آینده در دنیا بسیار زیاد خواهد شد. مانند رانندگی خودکار (سالانه در دنیا بیش از یک میلیون نفر فوت می‌کنند در گیلان حدود بیست هزار نفر فقط بخاطر اشتباه راننده از دنیا می‌روند) بنابراین باید بیندیشیم اپلیکیشن‌های مرتبط، هوش مصنوعی و ربات‌های انسان نما، و کلا ورود هوش مصنوعی آیا نمی‌تواند مشکلاتی را که مدیران نتوانستند حل کنند، حل کنند؟ (البته هوش مصنوعی باعث بیکاری افراد هم می‌شوند.)

انقلاب پرینتر‌های سه بعدی

وی همچنین به انقلاب پرینتر‌های سه بعدی اشاره کرده و امارات را مثال می زند و می گوید: امارات سرمایه‌گذاری عظیم در پرینت‌های سه بعدی کرده و تا سال 2020 حداقل 25 درصد ساختمان‌های دوبی با پرینترهای سه بعدی قرار است اجرا شود. یعنی این مسیری است که در حوزه ساخت و ساز دنیا دارد حرکت می‌کند و یک مدیر شهری باید بداند در موارد مرتبط چه اتفاقاتی در دنیا دارد می‌افتد و روی آن سرمایه‌گذاری کند.

مدیران شهری و فناوری های شهری

زالی با تاکید بر اینکه فناوری‌های آینده متفاوت هستند می گوید: مثلا نانو در خدمت آتش‌نشانی شهری خواهد بود و یا کشف عنصر گرافن که جادوی قرن 21 نام گرفته و هزار برابر مقاوم‌تر از فولاد هست و سبک‌تر در خدمت ساخت و ساز شهر خواهد بود، فناوری‌ «هایپرلوپ» که فاصله هزار کیلومتر را در یک ساعت طی می‌کند و امارات به عنوان اولین استفاده کننده فناوری در دنیا از این فناوری هم استفاده می‌کند. و یا شوت کانتینر با هایپرلوپ وان فناوری‌های جابجایی در آینده خواهند بود (مانند پهبادسیتی، تاکسی هوایی، اتوبوس برقی تسلا، مینی بوس‌های خودران تسلا) حال آیا مدیران شهری ما از این فناوری‌ها در حوزه مدیریت شهری اطلاع دارند؟ از خانه‌های هوشمند و کربن صفر چطور؟ یعنی اصولا به تازه‌های این مباحث که در دنیا در حال اتفاق افتادن هست اصلا نیم نگاهی داریم؟

ساخت شهرهای فناورانه در دنیا

وی در بخشی دیگر از صحبت های خود یادآور می شود: مدیر گوگل 180 پیش‌بینی کرده بود که تاکنون 80 پیش‌بینی آن محقق شده است. و اگر در دو دهه آینده پیوندی بین ژنتیک، فناوری نانو و رباتیک صورت بگیرد شاهد یک تغییر فوق‌العاده اساسی خواهیم بود. حال اگر این اتفاق بیفتد آنگاه چکار خواهیم کرد؟ آیا آمادگیپذیرش این مسایل را داریم؟ یک مدیر قدرتمند و توانمند باید از این مسایل آگاه باشند. انتظار مدیریت شهری از فناوری‌های نوظهور چیست؟ شهرهای فناورانه در دنیا در حال ساخت هستند.

مرگ فاصله‌هابا آرمانشهر الکترونیک

وی با اشاره به سه تغییر اساسی در شهرهای آینده گفت: تغییر در شیوه تامین و توزیع انرژی، تغییر در شیوه حمل و نقل و جابجایی، تغییر در شیوه ارایه خدمات و ساخت و ساز از جمله تغییرات اساسی هستند که در آینده شهرها را متحول خواهند کرد.

به گفته این استاد دانشگاه مرگ فاصله‌ها با آرمانشهر الکترونیک، شهرهای سبز، کوچک و برخطر اتفاق افتاد و بی اهمیتی شهر به عنوان مکان جغرافیایی، اهمیت یابی فضای سایبری، دوختگی فضای دیجیتال و فضای کالبدی، تحول در روابط بین افراد و نهادها با حاکم بودن نظم الکترونیکی از جمله شاخص‌هایی خواهد بود که در شهرها شاهد آن خواهیم بود.

مدیر خلاق نه ماشین امضا

وی با بیان اینکه مشکل در برنامه‌ریزان است گفت: باید آینده را درست تشخیص دهیم.

گذشته ما به آینده متصل است اما بخشی از آینده ما رویدادهایی است که هنوز شروع نشده است. متاسفانه در برنامه‌ریزی‌ها، مختصات جهان آینده را درنظر نمی‌گیریم. بنابراین مدیران شهری باید در حوزه‌هایی فعال باشند که تفکر راهبردی آینده پژوهانه داشته باشند. برنامه‌ریزان نباید حالیه فقط درگیر کاربرگ‌ها و یا در آینده فقط درگیر فناوری باشند بلکه مدیر هزاره سوم باید راهبر، متفکر و خلاق باشد نه ماشین امضا و سخنران مراسم.

روستاهای بکر با مزایای شهرنشینی

وی در خاتمه می افزاید: متاسفانه ما فقط درگیر روزمره‌گی هستیم و نگاه آینده نگر به شهر نداریم. متاسفانه مدیران ما به برنامه‌های زودبازده علاقه‌مندند تا به نام خودشان ثبت شود و به فکر آینده شهر نیستند. و در نهایت البته می‌توان این سوال را هم مطرح کرد که آیا فناوری‌ها به تشدید شهرگریزی کمک خواهد کرد یا تشدید شهرنشینی را به همراه خواهد داشت؟ و لازم است محققان و پژوهشگران و صاحبنظران در پاسخ به این سوال تحقیق و بررسی کنند.

اما ظاهرا فناوری‌ها می‌گوید ما به سمت زندگی در روستاهای بکر با مزایای شهرنشینی خواهیم رفت با دسترسی سریع، دریافت خدمات اشتغال آنلاین و نظایر آن.

ضرورت توجه شهرداران به فناوری های شهری

وی اضافه می کند: نگوییم ما در مسایل روزمره خودمان گیر کرده‌ایم. طرح این مسایل برای این هست که ذهن خودمان را ارتقا دهیم. تسلیم وضع موجود نباشیم. ما در عرصه نظامی لااقل ثابت کردیم که می‌توانیم خودمان را به عرصه جهانی برسانیم. بنابراین در محیط زیست و شهرسازی و زمینه‌های دیگر نیز می‌توانیم پیشرفت بکنیم. هدف ما از این جلسات این است که در چنین مباحثی شهرداران ما حضور داشته باشند. شهرداران نباید درگیر مسایل روزمره خودشان باشند. شاید اغراق نباشد اگر بگوییم 80 درصد مدیران ما وقت کتاب خواندن و فکر کردن ندارند. این جلسات کمی ذهن ما را هوشیار می‌کند که ما در کجای کار هستیم؟! لازم است رسانه‌ها این مباحث را تبدیل به مطالبات افکار عمومی کنند. در غیر اینصورت مدیران به تنهایی چکار می‌خواهند بکنند؟ یعنی خواسته باید تبدیل به خواسته عمومی بشود تا اثرگذار بشود.

گفتنی است دکتر محمدی رییس سازمان برنامه و بودجه استان گیلان ، در پایان این نشست نیز با اشاره به اینکه مشکل جامعه ما از دوره قاجار به این طرف این بوده که آینده پژوهشی نداشته‌ایم اضافه می کند: حتی انقلاب صنعتی را به خوبی درک نکردیم. رویکردی که دنیا دارد به آن سمت می‌رود الان شاید برای ما عجیب باشد و یا بگوییم ما فعلا درگیر معیشت روزمره خود هستیم. ولی این مباحث خیالات صرف نیست بلکه اتفاقاتی است که الان دارد محقق می‌شود.مباحثی که ژول ورن هم اون موقع مطرح کرده بود و خیال انگیز بود محقق شد. ما در سازمان مدیریت نمی‌خواهیم از برنامه‌های دست نیافتنی حرف بزنیم بلکه باین مباحث در حال اتفاق افتادن است.و در دهه آینده به مراتب بیشتر اتفاق می‌افتد و اگر ما از الان به فکر نباشیم خیلی از مسایل دور خواهیم ماند.

لازم به ذکر است سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان به منظور ترویج فرهنگ توسعه با محوریت بهبود نقش و جایگاه گیلان در توسعه ملّی و آشنایی مدیران و کارشناسان دستگاه های اجرایی استان با مباحث علمی و اجرایی مطرح در سطح ملّی، سلسله نشست های علمی تخصصی با محوریت مباحث توسعه پایدار در بخش‌های مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و زیست محیطی برگزار می کند و تاکنون پنجاه جلسه برگزار شده است. ازاین رو پنجاه و یکمین نشست تخصصی توسعه با موضوع "آینده پژوهی و شهرهای آینده" روز پنج‌شنبهدر سالن اجتماعات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان برگزار شد. با ذکر این نکته که شهردار رشت و هیچکدام از شهرداران دیگر استان در این نشست حضور نداشتند و احتمالا فقط به اندازه انگشتان یک دست کارشناسانی از دیگر شهرداری یا شوراها فقط در جمع بودند گزارشی از این نشست در ادامه به نظرتان می رسد: