نسترن شکوهی راد*

معنا و مفهوم جهیزیه به‌طور کلی در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است و در برخی کشورها می‌تواند شامل پول، جنس و یا حتی ملک باشد. اما آنچه ما قرار است به بحث بگذاریم، مهریه به معنای مجموعه وسایل و لوازم خانه است که عروس به خانه مشترک می‌آورد و این وسایل ممکن است بنا بر عرف و رسومات منطقه و خانواده متفاوت باشد.

جهیزیه جزء اموال زوجه محسوب می‌شود بنابراین می‌تواند هرگونه دخل و تصرفی که می‌خواهد در آن نماید. بنابراین شوهر مالک آن محسوب نمی‌شود. ولی مورد استفاده مشترک (زوجین) قرار می‌گیرد. در واقع آوردن جهیزیه به معنای انصراف از مالکیت یا شریک ساختن شوهر در آن نیست بلکه حق مالکیت زن بر آن باقی می‌ماند ولی شوهر نیز از منافع آن بهره‌مند می‌شود و می‌تواند به‌صورت متعارف از آن اموال استفاده نماید.

ماهیت حقوقی جهیزیه:

قانون ایران (قانون مدنی و قانون حمایت خانواده) تعریف و توضیح خاصی از جهیزیه ندارد. بنابراین سکوت قانونگذار در این زمینه ممکن است منجر به ایجاد چالش و بحث بین خانواده مرد و زن شود ولی به لحاظ حقوقی می‌توان جهیزیه را نوعی اجازه تصرف (اباحه) دانست که در واقع از سوی زوجه به زوج اعطا می‌شود و هیچ‌گونه حق دیگری برای زوج ایجاد نمی‌کند و هرگاه زن تمایل داشته باشد می‌تواند جهیزیه را به دیگری انتقال یا به خانه پدری بازگرداند.

هرچند که از نظر اخلاقی آوردن جهیزیه نشانه صمیمیت و همچنین نمادی از روح تعاون بین زن و شوهر است.

مسایل مربوط به جهیزیه معمولا اختلاف و نزاع میان زوجین به‌وجود می‌آورد و این سوال مطرح می‌شود که آیا جهیزیه همچنان باقی است و یا در اثر استعمال و تصرفات از بین رفته است.

آیا زن از لحاظ قانونی الزامی به آوردن جهیزیه دارد؟

پاسخ به این سوال منفی است. زن از لحاظ قانونی هیچ الزامی به آوردن جهیزیه ندارد. ولی از لحاظ عرفی و فرهنگی و ملاحظات خانوادگی متفاوت است و این عرف و رویه ممکن است از لحاظ کمی و کیفی و شکلی نسبت به جهیزیه در خانواده‌ها و مناطق مختلف، متفاوت باشد و رویه ثابت و واحدی ندارد. بنابراین قانونگذار زوجه را ملزم به تهیه جهیزیه ننموده، ولی این عدم الزام قانونی مانع توافق عرفی بین خانواده‌های پسر و دختر نمی‌شود. در واقع خانواده‌ها با توجه به رسم و رسوم و فرهنگ خود می‌توانند در چگونگی پرداخت جهیزیه و مقدار آن توافق کنند.

تکلیف جهیزیه با فوت زوجه:

مطابق قانون، زوجین در مسایل مالی خود استقلال دارند، به همین دلیل جهیزیه نیز مالی است که چون متعلق به زوجه است اگر زوجه فوت کند اموالی که از او به‌جا می‌ماند به ورثه او تعلق می‌گیرد نسبت به سهم الارث. لذا اگر زوجین دارای فرزند باشند یک چهارم اموال به مرد به ارث می‌رسد و اگر صاحب فرزند نباشند یک دوم اموال به مرد می‌رسد و بقیه اموال میان سایر وراث تقسیم می‌شود.

چگونگی استرداد جهیزیه:

در زمان وقوع اختلاف، با فرض بر اینکه فهرستی از جهیزیه و ثبت تحویل آن به زوج وجود ندارد، دادگاه و مرجع رسیدگی کننده باید به عرف و اوضاع و احوال توجه کند و در موارد تردید نسبت به اینکه مال مربوطه متعلق به زن یا شوهر است از اماره تصرف (تصرف به عنوان مالکیت) یعنی مال در تصرف هر که بود اصل بر این است که او مالک است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.

استرداد جهیزیه مانند سایر دعاوی مطالبه حق نیازمند تقدیم دادخواست است. باتوجه به قانون شورای حل اختلاف مهریه تا سقف 20 میلیون تومان در صلاحیت شورای حل اختلاف و نسبت به جهیزیه بالای این سقف (20 میلیون تومان) طبق قانون حمایت خانواده در صلاحیت دادگاه خانواده است. بنابراین با تعیین محدوده قیمت اموال مشمول جهیزیه از سوی زوجه، با رجوع به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی اقدام به ثبت دادخواست استرداد جهیزیه می‌نماید. و دعوای مطرح شده باتوجه به تعیین محدوده قیمت خواسته دعوا به شورا یا دادگاه خانواده ارسال می‌شود.

زمانی که دعوای استرداد زوجه به دادگاه خانواده تقدیم شد، قاضی پس از شنیدن اظهارات زوجین، اقدام به صدور حکم استرداد می‌کند، اگر ادعای زن مورد پذیرش مرد قرار گرفت مرد ملزم به استرداد خواهد شد و اگر مورد قبول واقع نشود باید شاهدان تهیه جهیزیه از سوی زوجه در دادگاه حاضر شوند و دادگاه باتوجه به شهادت شهود حکم به استرداد جهیزیه خواهد داد.

* کارشناس ارشد حقوق و مدرس دانشگاه