نیمافریدمجتهدی* حسین عابد* سمانه نگاه**

اشاره

امروزه، جوِ بحث‌هایِ روزمرۀ ایرانی‌ها، بیش از حد، آب‌وهوا زده است. نه اینکه پیش از این نبوده؛ اما امروزه پررنگ‌تر ازسابق است. درواقع نمی‌توان از ضریبِ نفوذِ بالای شبکه‌های اجتماعی و افزایش انتقال اطلاعات در میان مردم غافل بود، امری‌که کمک موثری به پررنگ شدن این مسئله کرده است. امروزه بحث و گفتمان در موردِ شرایط آب‌وهوایی نامعمول،تغییر آب‌وهوا، سیاست و آب‌وهوا،رواج یافته است. گفتمانی نه الزاماً علمی و صحیح. اما رایج.

اما به واقع چرا؟ واقعیت این است که انباشتِ هراس از قهرِ طبیعت مسبب اصلی این اتفاق است. کلاس درس تغییر آب وهوا از حالت تئوری خود خارج شده است. آب‌وهوا و تغییر آن، اثراتش یا به عبارتی، واحد عملی تغییر آب‌وهوا، آغاز شده است. این مسئله به شکل تجربه درآمده، تجربه‌ای که به شکل روزمره، اثراتش را بر ما می‌گذارد و زندگی مردم سرزمین ایران را درگیرخود کرده‌است. از شرق تا غرب و از شمال به جنوب، هرمنطقه با توجه به شرایط و ویژگی‌های محیطی خود، سهمی از رخدادهای ناگوار را به خود اختصاص داده است.یکی را آب برده، یکی با خشک‌سالی دست به گریبان است و دیگری غرقِ غبار و...

این یادداشت نگاهی کوتاه بر شرایط آب‌وهوایی سال گذشته استان گیلان دارد. مروری گذرا بر شرایط آب‌وهوایی، با نگاهی علمی، آگاهی‌های ما را از شرایط آب‌وهوایی امروزین مان افزایش می‌دهد و کمک می‌کند که با شرایط احتمالی و غیرمعمول و ناهنجار آینده آشنا شویم. شرایطی مانند سال 97را نباید فقط از دیدگاه منفی مورد توجه قرار داد. این چنین سال‌هایی، برای ما فرصتی است که برخی از سناریوهای احتمالی تغییر آب‌وهوا را در منطقه خود آزمون کرده و توان خود را در مواجهه با شریط نامعمول وناهنجارتر بیازماییم و برای آن چاره‌ای بیاندیشیم. یکی از مهم‌ترین شرایطی که برای تغییر آب‌وهوا در مناطق مختلف پیش‌بینی شده، نابهنجاری در الگوهای بلندمدت است که البته خطرناک‌ترین آن نیز محسوب می‌شود.

مروری بر شاخصه‌های شرایط آب وهوایی گیلان در سال 1397

بزرگ‌ترین ویژگی آب‌وهوایی گیلان در سال گذشته را شاید بتوان جابجا شدن رکوردها و فرین‌های آب‌وهوایی استان دانست. چه آستانه‌های دمایی و چه آستانه‌های بارشی. علاوه‌براین،وجود چند دورۀ خشکی شدید و به نسبه نامعمول، تائیدی بر وجود شرایط آب‌وهوایی ناهنجار در استان گیلان است. طی پاییز و زمستان گذشته، در مقیاس جهانی و منطقه‌ای، عدمِ نفوذ و فعالیت سامانه‌های جوی پرفشار مانند پرفشار سیبری و پرفشارهای مهاجر اروپایی،که بر آب‌وهوای مناطق شمالی ایران تاثیر به سزایی دارند، عمده‌ترین ناهنجاری در شرایط معمول و موردِ انتظار الگوهای همدید بود. همراهی این توده هواهای سرد با ناپایداری‌های سطوح فوقانی، موجب بارش‌های قابلِ ملاحظه در سواحل جنوبی دریای خزر می‌شود. شرایطی که پاییز و زمستان امسال از آن کم بهره بودیم. همین مسئله منجر به سه رخداد در شرایط آب‌وهوایی استان گیلان شد؛عدمِ بارش برف در جلگۀ گیلان.هرچند این مسئله نه نادر، بلکه مسبوق به سابقه بوده است و مسئله دوم، کاهش مشخص بارش در سال 1397 نسبت به شرایط بلندمدت و بالاتر بودن میانگین دمای منطقه نسبت به شرایط بلندمدت.اگرچه در مقایسه با دیگر استان‌های ایران، بارش استان گیلان شرایط مساعدتری داشته و بالای متوسطِ بلندمدت قرارگرفت، اما رقم این افزایش قابلِ توجه نبوده است. مسئله کم بارشی استان گیلان را حتی به شکل شاخص‌تر می‌توان در خشکی مستمرِ نیمۀ شمالی جلگه مرکزی گیلان جستجو کرد. سرآمد این خشکی، ایستگاه کیاشهر بود با 33 درصد کاهش بارش طی سال97 بود. با‌این‌حال در سال 1397، سامانه‌های ورودی به کشور و استان گیلان، غالباً موج‌های بارشی جنوبی و جنوب‌غربی بودند که از مسیر غربی و جنوب‌غربی وارد شدند و این مسئله تاثیر خود را در تقویت بارشِ مناطق کوهستانی غربی و جنوبی استان گیلان به جاگذاشت. بیشترین تغییرهای مثبت (درصد افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت)، متعلق به ایستگاه منجیل بوده است.

اما ازجمله مهمترین مخاطره‌هایی که در استان گیلان به وقوع پیوست می‌توان به ترتیب ازبرف دیرهنگام ارتفاعات گیلان در ماه فروردین (یخ‌زدگی درختان میوه و خسارات عمده به باغ‌ها)،چندسیل ویرانگر (کاکرود اشکور در خرداد، املش و قلعه‌رودخان در مهرماه)، رخداد بی‌سابقه گردوخاکِ ورودی از ترکمنستان در تاریخ 8 الی 25 شهریور، بادهای گرم شدیدِماه آبان، موج‌های گرمایی ماندگار و... نام برد.برف تاریخ 26 فروردین 1397، خسارت زیادی برای چندمین سال متوالی به باغ‌های گردو و فندق منطقه وارد آورد. به همین ترتیبسیل 27 خرداد کاکرود اشکور، سیل‌های مهیب 13 و 14 مهر در شرق و غرب گیلان، وزش باد گرم شدید همراه با خسارت در 4 آبان (غرب گیلان)، 17 دی (شرق گیلان)، 23 و 24 دی ماه (آستارا) از زمره این رویدادهای مخرب جوی هستند. همچنین رخداد کم سابقه مخاطره زیست محیطی گسیل گردوخاک از صحرای ترکمنستان به مدت 17 روز؛ که 11 روز شرایط زیست محیطی ناسالم و خیلی ناسالم را برای گیلان رقم زد و این پدیده، هم از لحاظ مدت ماندگاری در منطقه و هم از لحاظ شدت، از پدیده‌های بی‌سابقه در سنوات اخیر بوده است.

وضعیت بارشی استان گیلان در سال 1397

شاخص‌ترین رویداد در شرایط بارشی استان گیلان، کاهش شدید و غیرمعمول بارش در فروردین 1397 بود، به گونه‌ای که بارش فرودگاه رشت تا 90 درصد کاهش را نسبت به بلندمدت نشان می‌دهد. نکته جالب توجه‌، میزان شدت این کاهش در استان بود که از 60 الی 90 درصد در نوسان بوده است. وضعیت نامعمول کاهش بارش نسبت به بلندمدت در ماه اردیبهشت نیز،هرچند با شدت کمتر، ادامه یافت. وضعیت نامطلوب کاهش بارش به ویژه از دیدگاه کشت برنج در ماه خرداد سال گذشته، معکوس شد و شاهد بارش‌های مناسب و بهنگام بودیم که نقش موثری در تامین آب شالیزارهای گیلان داشت.

نکته قابل توجه در بارش خردادماه گیلان، بارش‌های هر روزه رگباری(گاهی شدید) در ارتفاعات بود. این بارش‌ها که با سازوکار همرفتی در این مناطق رخ می‌داد، شرایط آب‌و‌هوایی بهاره را در این مناطق به نمایش گذاشت. شاخص‌ترینِ این‌ بارش‌ها، وقوع رگبار تندری شدید در حوزۀ آبریز کاکرود بود که منجر به وقوع سیلابی مهیب و تخریب گسترده در 25 خرداد 1397 در منطقه شد. وضعیت مطلوب بارشی در تیرماه نیز به نسبه ادامه داشت و در تمامی ایستگاه‌های استان، بارش بالاتر از نرمال ثبت شد. وقوع بارش‌های بهنگام و موثر طی ماه‌های خرداد و تیر1397 تا حدزیادی توانست سطح خسارت به محصول برنج در سال 97 را با توجه به کسری آب سد سفیدرود،کاهش دهد.

وضعیت مرداد ماه گیلان، شرایط دوگانه‌ای را به نمایش می‌گذارد. بارش در بیشتر ایستگاه‌های استان به غیر از ایستگاه کیاشهر و جیرنده، بالاتر از نرمال بوده است. شروع کاهش بارش جلگۀ مرکزی گیلان (کیاشهر)از این ماه بوده که میزان آن 38 درصد است.بارش سنگین 164 میلی‌متری بندرانزلی، در این ماه، یکی از وقایع قابلِ توجه بارشی استان بوده است. شدت بارش‌ها در این ماه منجر به خسارت به برنج به دلیل وِرس برنج شد. برخلاف رفتار بلندمدت بارشی گیلان در شهریورماه که آغاز بارش‌های مناسب پاییزه است، گیلان شهریور 97 را با یک خشک‌سالی شدید آغاز کرد و در تمامی ایستگاه‌ها، کاهش بارشی تا 90 درصد در این ماه ثبت شده است.

اما در مهرماه، رخداد یک موج بارشی سنگین (6/300 میلی‌متر طی 24 ساعت) که رکورد بارش 24 ساعته ایران را شکست، سبب شد که مناطق غربی و شرقی استان گیلان، بعد از شهریوری خشک به شرایط نرمال بازگردند. وضعیت خشکی جلگۀ مرکزی گیلان، (فرودگاه رشت، کشاورزی، کیاشهر و بندرانزلی) همچنان با شدت و ضعف ادامه پیدا کرد.سیل‌های عمده‌ای که در شرق و غرب گیلان به دلیل بارش سنگین مذکور رخ داد، خسارت سنگینی به منطقه وارد کرد. مطابق تقویم آب‌وهوایی، آبان ماه یکی از ماه‌های پربارش گیلان است. اما آبان سال 97 هم نیز در مجموع ماهی خشک در بیشتر مناطق گیلان، به ویژه در جلگۀ مرکزی آن بود. در آذرماه رفتار دوگانه بارش، مشخص‌تر شد. درحالی‌که ایستگاه‌های غربی استان از افزایش بارشی مناسبی برخوردار بودند، جلگۀ مرکزی همچنان با 35 درصد کاهش بارش روبه‌رو بود. آذر ماه عمدتاً فصل شروع برف در جلگه است؛امری که در سال 1397 اتفاق نیفتاد.

در دی ماه، مشخصه اصلی رفتار بارش، ادامۀ کاهش بارش در جلگۀ مرکزی بود. یکی از ویژگی‌های جالب توجه بارش در دی ماه97، رفتار متفاوت آن در فضاهای جغرافیایی به نسبه همگن است. به‌عنوان‌ِمثال، بارش در شرق گیلان هرچند در لاهیجان نرمال است، اما ایستگاه رودسر بارشی پایین‌تر از نرمال را ثبت کرده است. وضعیت بارش برف در مناطق کوهستانی گیلان، به ویژه در جنوب استان در زمستان مناسب بود. وضعیت بارشی در ماه بهمن، در میانۀ زمستان باعث شد تمامی ایستگاه‌ها به شرایط نرمال برگردند. هرچند بااین‌حال کیاشهر، به شکل شکننده‌ای به مرز نرمال رسید. در آخرین ماه سال، شرایط بارشی، وضعیت مناسبی داشته است، تمامی استان بارش‌های بالای نرمال را به نمایش گذاشت، تنها ایستگاهی که همچنان، کاهش بارش را نشان داد، ایستگاه کیاشهر بود،که با رقم 12 درصد کاهش، سال را به پایان برد.

در مجموع به دلیل کاهش قابلِ توجه فعالیت سامانه‌های شمالی، میزان بارش استان در طی سال 1397، نه تنها افزایشی نسبت به شرایط بلندمدت نداشت بلکه 9/1- درصد کاهش یافت به عبارت دیگر مشابه شرایط متوسط بلندمدت آن است. ایستگاه کیاشهر با 33 درصد کاهش نسبت به میانگین بلندمدت، دوره آماری 97 را پشت سر گذاشت. جلگۀ مرکزی گیلان، در مجموع 16 درصد کاهش بارش را در سال 97 تجربه کرد. بالاترین درصد افزایش بارش طی سال 97، متعلق به ایستگاه منجیل(190 درصد)بود که این مسئله نیز، نکته جالب توجه شرایط بارشی سال 1397 استان گیلان بوده است. مناطق غربی (7/17 %)، شرقی (2/4 %) و مناطق کوهستانی (2/6 %) در طی سال 1397، بارش بالاتر از نرمال را تجربه کردند. هرچند رقم‌های موجود، نشان از سال کم بارشی استان گیلان در سال 1397 بوده است.

وضعیت دمایی استان گیلان در سال 1397

در مجموع میانگین دمایی فروردین و اردیبهشت 97 در بیشتر ایستگاه‌های استان بالاتر از میانگین بلندمدت بود و در این میان ایستگاه جیرنده بالاترین میزان افزایش دما را داشته است. در خرداد ماه این روند معکوس شد، در بیشتر ایستگاه‌ها میانگین دما کمتر از میانگین بلندمدت بوده است. تیرماه سال 1397، از لحاظ دمایی، ماهی خاص در استان بوده ‌است. برخی از رکوردهای بلندمدت ماهانه استان در این ماه، در طی دورۀ آماری بلندمدت، شکسته شد. در تمامی ایستگاه‌ها، دمای هوا، بالاتر از میانگین بلندمدت بوده است. بیشترین افزایش دما مربوط به ایستگاه جیرنده با 6/4 درجه سلسیوس بود. مردم گیلان تیرماه گرمی را با توجه به شرایط شرجی استان در سال 1397 از سرگذراندند، به گونه‌ای که استانداری گیلان تصمیم به تغییر ساعات کار ادارات گرفت وشرایط دمایی به گونه‌ای بود که در ایستگاه‌های جیرنده، کشاورزی رشت، فرودگاه، آستارا، بندرانزلی، تالش، رودسر، ماسوله و لاهیجان دماهای بیشینه مطلق ثبت شده، آستانه‌های بلندمدت دمایی شکسته و ارقام جدیدی جایگزین آن شد. روند افزایشی دما در ماه‌های مرداد، شهریور، مهر و آبان به شکل جزئی‌تر ادامه داشته است. رخداد چندین باد گرم شاخص در استان، سبب شده رقم دماهای بیشینه مطلق استان در ماه آبان نیز نسبت به نرمال تغییر کرده و ایستگاه‌های کشاورزی رشت، فرودگاه رشت، منجیل، آستارا، رودسر و لاهیجان در ماه آبان،رکورد جدیدی را ثبت کردند. آذرماه، شاهد افزایش مشخص دما در ایستگاه‌های استان نسبت به بلندمدت بودیم. بیشینه این افزایش در ایستگاه جیرنده به میزان 62 درصد بوده است.این مسئله در ماه‌‌های دی و بهمن نیز ادامه داشت. در اسفند، تنها در ایستگاه‌های کوهستانی و جنوبی گیلان، روند افزایشی، معکوس و به شکل کاهشی می‌شود.در بقیه ایستگاه‌ها روند همچنان افزایشی است.

در مجموع طی سال 1397، بارش پهنه گیلان، مشابه میانگین بلندمدت و دما نسبت به میانگین بلندمدت بالاتر بوده است. همچنین سال 1397 آبستن مخاطره‌های آب‌و‌هوایی متنوع و فرین برای استان گیلان و شکسته شدن آستانه‌های دمایی و بارشی مانند بارش‌های سیل‌آسا طی 24 ساعته بوده است. ناهنجاری‌های جوی رخ داده در این سال، که با تقویم آب‌وهوایی منطقه سازگاری نداشت، را می‌توان به‌عنوانِ تجربه‌ای عملی از شرایط دگرگون آب‌وهوایی در آینده‌ای نزدیک به حساب آورد. بنابراین باید تلاش بر این باشد، علاوه بر سناریوهای معمول و وجود در جهت برنامه‌ریزی‌های استان با توجه به شرایط آب‌وهوایی، سناریوهای اغتشاش و ناهنجاری را نیز در نظر گرفت.

*آب‌وهواشناس

**هواشناس