خاکی که بر سر ما میبارد
دکتر سمانه نگاه* نیما فریدمجتهدی**
امروزه دیگر برای اینکه بدانی که گردوغبار وارد منطقه شده، نیازی به گزارشهای هواشناسی نیست. چه آثار گِل باقیمانده بر روی بدنۀ وسایل نقلیه و چه بارش همزمان گل در حینِ بارش بر روی شیشه آنها و لباس شهروندان، امری عادی برای شهروندان گیلانی شده است!!! آری، کمتر کسی گمان میکرد روزی، رخدادِ پدیدۀ گردوغبار امری رایج در شمال ایران و استان گیلان بشود، همانگونه که 20 سال قبل کسی تصور شرایط بحرانی زیست محیطی گسیل گردوخاک به استان سرسبز خوزستان و بخشهای غربی ایران را نمیکرد، اما شد. حتی نبود آمارهای بلندمدت نیز نمیتواند انکاری بر عدمِ وجود روندِ افزایشی فراوانی رخداد پدیدۀ گردوغبار در جو گیلان باشد. حافظه یارای آن را دارد که به یاد بیاوریم، خاطراتی را که در آن، صبحدم بر شیشۀ اتاق یا وسیلهنقلیه، ردی از گل خشک شده با طرحی از حالت پخش شده قطرههای باران رگباری به جا مانده است. دستی بر آن کشیده و با تعجب به حضور آن در باران! اما یادمان نیست که این مسئله، از چه زمانی پدیدۀ روزها و هفتههای ما شدهاست. دیگر فقط تعجب کافی نیست، این چه خاکی است که بر سر ما میریزد...!!!
مردم ایران زمین، دیرزمانی مسئله محیطزیست را ژستی روشنفکرانه و ویترینی میدانستند، اما امروزه، کمترکسی را در ایران میتوان یافت که در گوشهوکنار این سرزمین، از آثار تغییرهای محیطزیست در ابعاد جهانی، منطقهای و ملی متاثر نشدهباشد. امروزه مسئله محیطزیست مسئله روزمرۀ زندگی مردم ایران است. چه از سیستانوبلوچستان، چه آذربایجان و گیلان. ذات سامانۀ محیطزیست طبیعی بهگونهای است که هیچکس در این کره خاکی نمیتواند خود را از آثار تغییرهای طبیعی جهانی دور و در حاشیه امنیت بداند. مردم ما امروزه، با تمامی نادیدهها و عدم توجههای خود به مسئله محیطزیست، بهشکل دیگری به آن توجه میکنند. آری، زمانیکه سخن از تاثیر جهانشمول اثر تغییرهای آبوهوایی بر تکتک ساکنین زمین اعلام میشد، بسیاری با پوزخند به آن مینگریستند. غافل از اینکه این تاثیرات پیوسته، در مجموعه سامانه طبیعی زمین، دامنگیر تکتک ما خواهد شد.
سخن از گردوغبار، زمانی برای یک گیلانی، امری غیرقابل قبول بود. 2 سال پیش در همین روزنامه هشداری به مسئولین و مردم گیلان داده شد، که گردوغبار برای گیلان، خطری در کمین است و حتی با اثرهایی قابل توجهتر برای محیطزیست آن. افسوس و صد افسوس، که به سادگی شاهد تماشای به ثمر نشستن آن پیشبینی هستیم. در واقع استان گیلان با مشخصههای آبوهوایی و زمینشناختی خاص، علیرغم برخورداری از آبوهوای معتدل، پربارش استان (میانگین بارش حدود 1000 میلیمتر) و پوشش گیاهی مناسب، طی ده سال اخیر به دفعات تحتِ تاثیر گسیل پدیده مخاطرهآمیز گردوغبار بودهاست. اما چرا گردوغبار این روزها به این اندازه زندگی ما را متاثر میکند. شرایط گیلان در این زمینه چگونه است؟ آثار احتمالی آن بر زندگی ما چگونه خواهد بود؟
گردوغبار حالتی از تیرگی هوا، جزو پدیدههای خشک جوی (در مقابل پدیدههای آبدار)، پدیدهای معمول در مناطق خشک و نیمهخشک و ازجمله مخاطرات طبیعی به شمار میآید. ذرات معلق گردو غبار بهدلیل امکان شناوری طولانی مدت درون جو و انتقال با گردشهای جوی بزرگ مقیاس و شارشهای میان مقیاس، میتوانند حتی تا مناطقی بسیار دورتر از کانون شکلگیری گسترش یابند. ذرات گردوغبار از نظر اندازه کاملاً متفاوت هستند و از درشت (غیر قابل تنفس) تا ریز (قابل تنفس) طبقهبندی میشوند. ذرات درشت گردو غبار حداکثر میتوانند به داخل بینی، دهان و حلق راه پیدا کنند اما ذرات ریز میتوانند به اعماق بیشتر و نواحی حساس مجرای تنفسی و ریه نفوذ کنند. بنابراین اثرات سوء بیشتری بر سلامت انسان داشته باشند.
گسیل گردوغبار به گیلان، متأثر از کانونهای اصلی تولید گردوغبار در بیابانهای دورتر از منطقه است. کانون اول، شامل بیابانهای گرموخشک منطقۀ خاورمیانه است. گردوغبار ناشی از این کانون، توسط جریان و سامانههای جوی عمیق به ترازهای میانی و فوقانی جو نفوذ میکنند و به همراه این جریانها از سد کوهستان البرز عبور کرده و به منطقه گسیل مییابند. واضح است در این شرایط، مناطق جنوبی استان گیلان و همچنین مسیر دره سفیدرود بهعنوانِ تنها شکاف طبیعی در بدنه البرز، اولین و بیشترین تأثیرپذیری را در امتداد حرکت توده گردوخاک به استان دارند. در الگوی دیگر، توده گردوخاک روی بیابانهای گرم شرق دریای کاسپین شامل صحرای ترکمنستان و قره قوم بهعنوان کانون دوم، تولید شده و توسط جریانهای شمالشرقی قوی در لایههای زیرین جو به منطقه جریان مییابد. نکته حائز اهمیت این است که در سازوکار دوم، توده گردوخاک بهطور مستقیم با عبور از روی پهنه دریای کاسپین و بدون حضور مانعی مانند کوهستان البرز شهرهای ساحلی را متأثر میسازد. بهعبارت دیگر در این شرایط، استانهای ساحلی از جمله گیلان در خط مقدم آسیبپذیری از بیابانهای آسیای میانه هستند که طی دهههای اخیر از مهمترین مناطق دنیا هستند که با چالش بیابانزایی و گرمایش جهانی مواجه هستند.
گردوغبار رسیده به منطقه شمال ایران ناشیاز کانونهای تولید گردوخاک در بیابانهای خاورمیانه، به دلیل طی مسافت طولانی، ریزدانهترین و سبکترین هستند، بنابراین سوار بر جریانهای جوی در ترازهای میانی و فوقانی جو، قدرت و توان عبور از مناطق کوهستان را دارد. بنابراین برای گیلان در مرحله دو اتفاق میافتد.
در مرحله نخست، مناطق کوهستانی و جنوبی استان، چندین برابر مناطق جلگهای استان، گردوغبارهای ورودی از جنوبغرب کشور را لمس میکنند. هرچند بخش زیادی از مردم گیلان در مناطق جلگهای زندگی میکنند، اما این به معنی عدم حضور بخشی از جمعیت استان، به خصوص در فصل گرم در این مناطق نیست. 20 درصد شهرهای گیلان امروزه در مناطق کوهستانی و جنوبی آن قرار گرفتهاند. ازسوی دیگر، اسپری شدن این حجم گردوغبار در جو منطقه، از ارتفاع بالا، ترازهای فوقانی جو استان گیلان را از گردوغبار اشباع میکند. بنابراین، این جو مملو از گردوغبارهای ریزدانه با فرونشست به جو زیرین، با تنفس به ریههای مردم این سامان نفوذ میکند. درنهایت این گردوغبار با نزول بارش به صورت گل آلود وارد اکوسیستم استان گیلان میشود.
تاثیرهای منفی پدیده غبار بر گیلان
*تاثیر بر گونههای گیاهی مرتعی و جنگلی گیلان. گردوغبار وارده امروزه تاثیر منفی خود را برگونههای جنگلی زاگرس نشان داده است. متاسفانه علیرغم فراوانی ورود این پدیده در البرز غربی، توجه و مطالعهای در این مورد صورت نپذیرفته است. افزایش گردوغبار و کاهش توان فتوسنتزی گیاهان از جمله فاکتورهای مؤثر بر خشکیدگی درختان است که در زوال و خشکیدگی بلوط زاگرس نقش مؤثری دارند. ذخیرگاههای ارزشمند اُرس در دامنههای جنوبی البرز و زَربین در درۀ سفیدرود به طور مشخص و با فراوانی بالایی در معرضِ غبارهای ورودی به استان گیلان هستند.
*کاهش دید، افت کیفیت هوا و پدیدههای وابسته، شرایط نامطلوبی برایی فعالیتهای گردشگری، تفرجی فراهم میسازد. نباید فراموش کرد، فصل بیشینه فعالیت سامانههای نفوذِ غبار به مناطق کوهستانی گیلان، با فصل کوهنوردی، طبیعتگردی و استفاده از مناطق ییلاقی منطبق است.
*غبارهای به شدت ریزدانه در فضای جو گیلان، اثرهای منفی بسیار بیشتری از غبارهای درشتدانه روی سلامتی مردم دارد. بنابراین نه تنها مردم مناطق کوهستانی در معرضِ مستقیم آن هستند، بلکه فضای گیلان با نشست غبارهای ریزدانۀ ورودی به جو، و تنفس آن، اثرهای سو بر سلامت مردم خواهد بود. نباید فراموش کرد که امروزه، استان گیلان دارای 9 شهر (20 درصد) در نواحی کوهستانی و جنوبی است که ریسک درگیری آنها بسیار بالاتر از دیگر مراکز جمعیتی است.
*از آثار غبارهای ورودی بر سپیدایی برف، و نقش ان در تسریع ذوب برف مناطق کوهستانی اطلاعی در دست نیست. علاوه براینکه هرگونه تداخل در سامانه تبادل انرژی جو، زمین و یخ خود میتواند تاثیری عمیق بر شرایط خردآبوهوایی در مناطق کوهستانی داشته باشد.
*اثرهای غبار بر کاهش دید که اثر خود را میتواند در حملونقل هوایی منطقه و پروازهای فرودگاه رشت بگذارد.
*اختلال در روند روزمره زندگی مردم، به ویژه در مناطق کوهستانی و جنوبی استان گیلان. افت کیفیت هوا باعث تعطیلی مراکز آموزشی شهرهای کوهستانی و جنوبی استان شد.
*اثر گردوغبار ورودی بر روی محصولهای کشاورزی استان گیلان مبهم است. محصولهایی چون زیتون و چای که بیشتر در معرض این بارشهای خاکآلود قرار دارند.
*هواشناس
**آبوهواشناس