پژوهشی درباره برفهای سنگین گیلان سپیدِ سیاه...!
نیما
فرید مجتهدی، دکتر سمانه نگاه*
اشاره
شروعِ فصل سرد در گیلان، امسال بعد از یک دورۀخشکی مستمر، بهنوعی موجبات خوشحالی مردم را فراهم کردهاست. بعد از یک خشکی بلندمدت، کاهش محسوس دما و ریزشِ مناسب باران شاید بهنوعی نویددهندۀ شرایط فصل بارشی مناسب باشد. هماکنون که این متن آماده میشود، قرار است اولین برفِ پاییزی استان، ارتفاعات استان را سفیدپوش کند(11 مهرماه 1396). هرچند این مسئله امری غیرمعمول نیست، بارش برف در همین محدودۀ زمانی در ارتفاعات گیلان بهویژه بلندترین کوه گیلان، سماموس، امری مسبوق به سابقه است. شاید علت توجه به این تفاوت شرایط، تاخیر در شروع فصل بارشی و سرما است و آغاز بیمقدمه و سریع آن است. اما آنچه سبب شد این یادداشت کوتاه علیرغم مجموعه مقالهها و یادداشتهایی که توسطِ نگارندگان درمورد برف نوشته شده، دوباره مطرح شود تازه بودن همیشگی مسئله برفهای سنگین در گیلان است. در این نوشتار، سعی شده گفتگویی خلاصه، بیپرده و غیرفنی، با مسئولین و مردم از کانالِ روزنامه، بهعنوان یک منبع خبررسانی فراگیر، صورت گیرد. در این مطالعه خواهیم خواند که که چرا برفهای سنگین گیلان، یکی از مخاطرههای مهم استان گیلان است و چرا باید با آن، به شکل ویژه برخورد کرد.
گیلان، سرایِ مخاطره...
مطابق منابع موجود در زمینۀ مخاطرههای طبیعی، باتوجهبه ذات این مخاطرهها میتوان این پدیدههای طبیعی را در سه دسته مخاطرههای آبوهوایی، زمینشناسی و آبشناختی طبقهبندی کرد. استان گیلان دارای جغرافیایی ویژه است. جغرافیایی کم وسعت ولی متنوع از لحاظِ توپوگرافی. وجود دو بستر پتانسیل مخاطرههای طبیعی یعنی دریای کاسپین و رشتهکوههایالبرز سبب شده این منطقه به طور بالقوه بسیاری از مخاطرههای طبیعی با منشاء زمینشناسی و آبشناختی را در خود داشته باشد. علاوهبراینکه جزء سوم مخاطرههای طبیعی، یعنی مخاطرههای آبوهوایی بهدلیل شرایط خاص آبوهوایی گیلان خود سبب ایجاد یکیاز متنوعترین شرایط مخاطرۀ آبوهوایی در گیلان شدهاست. بهعنوان نمونه استان گیلان مجموعه ای از مخاطره های جوی مانند برفسنگین، بارشهای شدید و ... را تجربه میکند. بنابراین گیلان را میتوان مکانی با جغرافیایی ویژه، مخاطرههای متنوع و ویژه دانست که اقدام در مقابل این پدیدهها، نیاز به شناخت مناسب و نگاه ویژه دارد.
بنابر آمارهای موجود درمجموع پدیدههایی همچون 1.زلزله. 2.خشکسالی، 3. برفسنگین. 4.سیل. 5.آتشسوزی جنگل6.یخبندان. 7.تگرگ. 8.توفان گردوخاک 9.باد گرمش (باد گرم) 10.توفان رعدوبرق 11.زمین لغزش، 12.ریزش، 13. جریان و روانه گلی 14.آبگرفتگی. 15.کولاک برف 16.افزایش تراز آب دریا 17. بهمن 18. بارشهای سنگین19.توفانهای دریایی 20.گردباد دریایی21. فرسایش خاک در استان گیلان رخ میدهند.
برفهای سنگین گیلان، پدیدهای مسبوق به سابقه است. هرازچندگاهی، مردم گیلان را متأثّر کرده، بومیان گیلان، راهکارها زیادی برای کاهش اثرهای این پدیده اندیشیده بودند و به گونهای با «پیله برفیسالان» آشنایی کامل داشتند. برفهای سنگین جلگۀ مرکزی گیلان، پدیدهای بود که حتی بسیاری از سیاحان و کسانی را که در حینِ گذر از گیلان بودند را نیز متأثّر ساخته بود. یکیاز معروفترین این افراد، ناصرالدین شاه قاجار بود. وی مینویسد: «صبح 24 صفر مطابق دلو، حرکت کرده، برف میآمد، کولاک بود... در راه خیلی برف بود، متجاوز از نیم ذرع (معادل 150 سانتیمتر) برف روی زمین بود که با هوای گیلان موجب تعجب بود... دریا خیلی سخت وکولاک است... برف همینطور لاینقطع میبارد، 2 ساعت از شب گذشت تا برف قطع شده... صبح بیستوهفتم، شریف همایون در وسط سبزه میدان رفته با چوپ اندازۀ برف را گرفت، یک ذرع و نیم(4/1 متر) درست برف روی زمین بود».
سپیدِ سیاه (مخاطرۀ برف سنگین جلگه گیلان)
چرا مخاطرۀ برف سنگین گیلان بهعنوان یک مخاطره با اهمیت در این یادداشت موردِ بحث قرار داده شدهاست:
خسارتزایی مخاطرۀ برف سنگین گیلان، جزء سه ضلع مخاطرههای طبیعی گیلان است. این سه مخاطره عبارتنداز زلزله، سیل و برف سنگین. از لحاظِ میزان خسارتها، مخاطره برف یکیاز خسارتزاترین مخاطرههای استان گیلان محسوب میشود. بهعنوانِمثال، میزان خسارت برف سال1383،4000 میلیارد ریال در سال بودهاست (خوشاخلاق و همکاران، 1394).
ویژگیهای فیزیکیبرفهای سنگین گیلان، از لحاظِ ویژگیهای طبیعی در نوع خود در فلات ایران منحصر بهفرد هستند. این ویژگیها شامل شدت، عمق و الگوی مکانی است. از لحاظ شدت بارش و عمقِ برف، برفهای سنگین گیلان رکورددار محسوب میشوند. همین دو ویژگی از همان شرایطی است که عمدتاً سبب تبدیل این پدیدۀ جوی به مخاطرهای قابلِ توجه میشود. سومین ویژگی برفهای سنگین جلگۀ مرکزی گیلان که اتفاقاً آن هم، پدیدهای منحصربهفرد میباشد، الگوی مکانی برفهای سنگین گیلان است. بررسیهای بلندمدت نشان می دهد که الگوی مکانی کانون برف سنگین، در جلگۀ مرکزی گیلان میباشد. این الگوی مکانی از شرق به شهر لاهیجان، از جنوب به شهر سنگر و از غرب به شهر بندرانزلی محدود میشود. یعنی همان جلگۀ مرکزی گیلان منطبق بر بستر کهنۀ رودخانه سپیدرود. این الگوی مکانی شکلی مثلثی دارد. هرچند بیشینۀ عمق برف در همین محدوده را میتوان در بسیاری رخدادها تفکیک کرد. به نوعی که در سه برف سنگین انتخاب شده، این الگو به جزء در یک مورد، جلگههای غرب و شرق گیلان را تحت تاثیر قرار نمیدهند. بهعنوان مثالدر برف 1383، الگوی بیشینۀ عمق برف سنگین در میانه جلگۀ مرکزی (رشت) رخداده است ولی در برف 1386 و 1392 در غربِ جلگۀ مرکزی (حوالی تالاب انزلی) محل بیشینۀ عمق برف سنگین است.
ابعاد اجتماعی؛ برفهای سنگین گیلان به دلیل هراس اجتماعی که بهوجود میآورد، یکی از تأثیرگذارترین تبعات این پدیده است. حجم هراسی که این پدیده، باتوجهبه تجربه تلخ سالیان اخیر مردم گیلان، بهوجود آورده حتی سبب شده تا حد زیادی پیش و پس از رخداد این پدیده، حتی شایعههای عجیب در زمینه دلیل ایجاد آن، میان مردم دهان به دهان شود.
ابعاد سیاسی؛ بدون اغراق برفهای سنگین گیلان یکیاز سیاسیترین پدیدههای آبوهوایی ایران است. گواه این مسئله چاپ سه جلد کتاب در زمینۀ برفهای سنگین گیلان است که اتفاقاً، دو کتاب از این کتابها، دارای محتوی سیاسی هستند. برفهای سنگین گیلان، یکی از تنشزاترین پدیدههای جوی نیز محسوب میشوند، این پدیدهها چه قبل از رخداد، چه در هنگام رخداد و همچنین پس از رخداد، شرایطی از استرس وتنش را در میان مدیران استان به جهت خدمات رسانی مناسب به مردم و رفع بحران به وجود میآورد. این پدیده، در میان اصحاب رسانه، مسئولین و مردم، دارای اصطلاحاتی منحصربه خود است. شامل دیوِ سپید، سونامی برف رنجِ برف بحران سفید.
سخن آخر
برفهای سنگین جلگۀ مرکزی گیلان، نه پدیدهای منحصر به یک دهۀ اخیر است، نه پدیدهای ناشناخته. نگاهی گذرا به تاریخ حدود 100 ساله رخداد برفهای سنگین نشان میدهد که از ابتدای سده شمسی 1300، 20 رخداد برف سنگین تاکنون در جلگۀ مرکزی گیلان به وقوع پیوسته است. هرچند فراوانی رخداد این برفهای سنگین در برخی دههها تا یک مورد و در برخی موارد، مانند دهه 1330 شمسی به 5 رخداد میرسد. این یادداشت کوتاه، ضمن برشمردن شرایط منحصر تبعات پدیده برف سنگین، تاکیدی بر این مسئله دارد که برای مقابله و کاهش اثرهای یکیاز مخربترین و منحصربهفردترین مخاطرههای آبوهوایی ایران زمین، باید با نگاهی ویژه با آن برخورد کرد. خوشبختانه امروزه تا حدودی نسبت به سازوکار رخداد آن، الگوی زمانی و مکانی آن، اشراف حاصل شدهاست. ولی مشکل اساسی این است، که نقشه راه مدونی، در زمینه برونرفت در زمان تبدیل شدن به بحران و همچنین کاهش اثرهای منفی احتمالی این پدیده تاکنون اندیشیده نشده است.
جدول(1) تاریخ رخ داد برف های سنگین جلگه گیلان ظرف از سال 1200 شمسی تا سال 1394
مقایسه برفهای سنگین در دهههای مختلف سده 1300.
* آبوهواشناس