رسول سعیدی­زاده

شمس­الدین شهیدی قزوینی معروف به سید اشرف‌الدین حسینی قزوینی گیلانی و نسیم شمال، شاعر، روزنامه‌نگار، طنزپرداز و از چهره‌های برجسته ادبی و مطبوعاتی عصر مشروطه ایران بود. وی با انتشار هفته‌نامه نسیم شمال و سرودن اشعار سیاسی و اجتماعی به زبان ساده و عامه‌فهم، نقش مهمی در گسترش اندیشه‌های مشروطه‌خواهی و آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کرد.

سید اشرف‌الدین، فرزند احمد شالی قزوینی، در سال ۱۲۵۰ش (۱۲۸۸ق) در محله قملاق قزوین متولد شد. وی از نوادگان ملا محمدتقی برغانی، مشهور به شهید ثالث، بود. خاندان بَرَغانی از سادات به شمار نمی‌رفتند، اما اشرف‌الدین در جوانی عمامه سفید خود را به عمامه سیاه تغییر داد و انتساب خود به سادات را از طریق مادرش بیان می‌کرد.

تحصیلات مقدماتی را در مدرسه صالحیه قزوین نزد استادانی چون شیخ عبدالرحیم قزوینی، ملاعلی طارمی و ملاعلی برغانی گذراند. سپس برای ادامه تحصیل راهی عتبات عالیات شد و حدود پنج سال در کربلا در درس فقه و اصول میرزا عبدالله و میرزا علی­نقی برغانی شرکت کرد. پس از بازگشت به قزوین، مدتی نیز در تبریز به تحصیل پرداخت و بار دیگر به کربلا رفت. پس از یک سال اقامت در آنجا، به تهران بازگشت.

سید اشرف‌الدین در سال ۱۳۲۴ق. به رشت مهاجرت کرد و با رهبران نهضت مشروطه در گیلان ارتباط برقرار نمود. در همان سال، نخستین شماره هفته‌نامه نسیم شمال را منتشر کرد. این نشریه با بهره‌گیری از شعر، طنز و نثر ساده، به یکی از اثرگذارترین روزنامه‌های دوران مشروطه تبدیل شد و در دفاع از آزادی، قانون‌گرایی و مبارزه با استبداد شهرت یافت.

پس از به توپ بستن مجلس شورای ملی و آغاز استبداد صغیر، وی برای در امان ماندن از تعقیب مأموران محمدعلی‌شاه، با لباس مبدل از رشت گریخت و از طریق روستاهای گیلان و قزوین به اشتهارد رفت. در این دوره، انتشار نسیم شمال به مدت هفت ماه متوقف شد.

پس از بازگشت به رشت، به عضویت «کمیته ستار» درآمد؛ تشکیلاتی که با مشارکت شماری از مبارزان مشروطه‌خواه گیلان تشکیل شده بود و با سوسیال‌دموکرات‌های قفقاز برای تأمین اسلحه و پیشبرد انقلاب همکاری می‌کرد. از آن پس، هفته‌نامه نسیم شمال به تریبون این کمیته تبدیل شد.

در پی اولتیماتوم روسیه به ایران و انحلال مجلس دوم در سال ۱۳۳۰ق، انتشار هفته‌نامه بار دیگر متوقف شد و اشرف‌الدین ناچار به ترک رشت گردید. گفته شده است فشار مأموران دولت تزاری و کنسولگری روسیه در این تصمیم مؤثر بود. پس از خروج وی، چاپخانه عروه‌الوثقی که محل چاپ نسیم شمال بود، به دست نیروهای روس تخریب شد.

سید اشرف‌الدین پس از استقرار در تهران، مدتی تحت حمایت سپهدار اعظم رشتی زندگی کرد. محل اقامت او در دوره‌های مختلف، پارک امین‌الدوله، حجره‌ای در مدرسه صدر و سرانجام خانه‌ای محقر در شرق تهران بود.

درباره سال‌های پایانی زندگی از وضعیت روحی او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. بر پایه برخی منابع، وی در سال ۱۳۰۹ش. دچار اختلالات روانی شد و مدتی را در تیمارستان گذراند.

سرانجام شمس­الدین شهیدی قزوینی مشهور به سید اشرف­الدین حسینی در ۲۹ اسفند ۱۳۱۲ش (۱۳۵۲ق)، اندکی پس از ترخیص از تیمارستان و هم‌زمان با آغاز پانزدهمین سال انتشار نسیم شمال، درگذشت. پیکر او در آرامستان ابن‌بابویه شهر ری به خاک سپرده شد.

از مهم‌ترین آثار سید اشرف‌الدین حسینی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

باغ بهشت: مجموعه‌ای از اشعار منتخب وی که نخستین بار در سال ۱۳۳۸ق. در تهران منتشر شد و بعدها چندین بار، از جمله در بمبئی، تجدید چاپ گردید. بشارت ظهور: ترکیب‌بندی مفصل در ۲۴ بند و حدود ۳۶۰ بیت درباره ظهور حضرت مهدی (عج) که در سال ۱۳۳۱ق. منتشر شد. تاریخ مختصر ایران یا تاریخ مقدماتی (منظومه اشرفی): منظومه‌ای آموزشی و مصور به شیوه پرسش و پاسخ که در سال ۱۳۳۳ق. در تهران به چاپ رسید. گلزار ادبی: منظومه‌ای مشتمل بر داستان‌های اخلاقی و پندآموز که در سال ۱۳۳۱ق. منتشر شد. و کتاب عزیز و غزال: اثری عاشقانه به نظم و نثر که در سال ۱۳۰۹ش در تهران انتشار یافت.

نسیم شمال از برجسته‌ترین شاعران طنزپرداز عصر مشروطه به شمار می‌رود. او با استفاده از زبانی روان، نزدیک به گفتار مردم و بهره‌گیری از طنز، انتقادهای اجتماعی و سیاسی خود را بیان می‌کرد. اشعار وی در میان اقشار مختلف جامعه رواج یافت و نقش مهمی در انتقال مفاهیم آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی و مبارزه با استبداد ایفا کرد. از مشهورترین سروده‌های او، ترجیع‌بند «زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد» است که با مضامین انتقادی و سیاسی، از شناخته‌شده‌ترین اشعار دوران مشروطه محسوب می‌شود.