رسول سعیدی زاده

شیخ حسن (محمدحسن) رشتی، مشهور به عرب و ملقب به شیخ‌الاسلام،* از علما و فقهای رشت در دوره قاجار بود که در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری منصب حاکم شرع رشت را برعهده داشت و در سال‌های پایانی زندگی در مشهد اقامت گزید و به حاکم شرع آن شهر نیز شناخته شد. وی در منابع با نام‌ها و نسبت‌های رشتی مشهدی، کاظمی رشتی و حلی رشتی نیز معرفی شده است. او فرزند آیت‌الله شیخ مرتضی نظام‌الدین و از عالمان صاحب‌نفوذ مذهبی رشت در دوره قاجار بود.

شیخ حسن رشتی تحصیلات مقدماتی علوم دینی را در رشت آغاز کرد و برای تکمیل تحصیلات عالی حوزوی به نجف اشرف رفت. از استادان وی در نجف، شیخ مرتضی انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق)، فقیه نامدار شیعه، ذکر شده است. وی پس از فراگیری علوم فقه، اصول، حدیث و معارف دینی، به رشت بازگشت و در شمار عالمان و مجتهدان این شهر قرار گرفت.

در منابع از او با اوصاف فقیه، محدث، عابد و زاهد یاد شده است. وی علاوه بر فعالیت علمی و مذهبی، در امور شرعی و قضایی نیز نقش داشت و منصب حاکم شرع رشت را برعهده گرفت.

از مهم‌ترین شواهد درباره جایگاه اجتماعی و مذهبی شیخ حسن رشتی، ارتباط او با امور شرعی و مذهبی رشت و موضوع تعمیر بقعه خواهر امام است. در سال ۱۲۸۲ق، رسیدگی به تعمیر خرابی‌های بقعه خواهر امام رشت به وی، که در آن زمان با عنوان آخوند ملا حسن مجتهد شناخته می‌شد، واگذار شد.

در اسناد دوره قاجار، موضوع اعطای عنوان و منصب شیخ‌الاسلامی به وی نیز مطرح شده است. بر اساس گزارشی، این انتصاب با مخالفت میرزا عبدالوهاب‌خان نایب‌الوزاره، نایب‌الحکومه گیلان، مواجه شد. وی مخالفت خود را در نامه‌ای به تاریخ ۷ شوال ۱۲۸۷ق. خطاب به میرزا سعیدخان مؤتمن‌الملک، وزیر امور خارجه و حکمران گیلان، اعلام کرده است. این سند از اهمیت جایگاه شیخ حسن رشتی و نیز مناسبات میان عالمان دینی و دستگاه حکومت در گیلان دوره قاجار حکایت دارد.

با توجه به اختلاف تاریخ‌های موجود در گزارش‌های مربوط به این رویداد، نمی‌توان همه جزئیات مربوط به زمان اعطای لقب شیخ‌الاسلام و آغاز رسمی تصدی این منصب را با قطعیت تعیین کرد.

شیخ حسن رشتی در سال‌های پایانی عمر از رشت به مشهد مهاجرت کرد و در آنجا نیز به امور شرعی اشتغال داشت. اسناد آستان قدس رضوی نشان می‌دهد که وی در شمار عالمان و صاحب‌منصبان مذهبی مورد توجه آستان قدس بوده و در فاصله سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۰ق. کمک‌های نقدی و جنسی دریافت می‌کرده است.

برخی اسناد دیگر، شخصی به نام شیخ محمدحسین رشتی، شیخ‌الاسلام و حاکم شرع رشت را معرفی می‌کنند که در فاصله سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۹ق. از آستان قدس رضوی حقوق ماهانه دریافت می‌کرده است که مقصود همان شیخ حسن یا شیخ محمدحسن است.

تاریخ دقیق وفات شیخ حسن (محمدحسن) رشتی در منابع موجود به‌روشنی مشخص نیست. در برخی گزارش‌ها، وفات وی پس از ۱۳۰۰ق /۱۲۶۱ش. و در برخی اسناد مرتبط با شخصی به نام شیخ محمدحسین رشتی، پس از ۱۳۰۹ق/۱۲۷۰ش. دانسته شده است.**

گزارش شده است که مدفن وی در صحن عباسی حرم مطهر رضوی، که امروزه در محدوده صحن انقلاب اسلامی قرار دارد و اثری از قبرهای قدیمی آن نیست. از فرزندان یا خاندان منسوب به او، شیخ مرتضی رشتی (۱۲۷۷–۱۳۳۶ق)، ملقب به نظام‌الدین، یاد شده است.

از شیخ حسن رشتی آثاری در حوزه عقاید، کلام، معارف اسلامی، امامت و مسائل دینی بر جای مانده است. شماری از آثار وی به صورت نسخه خطی در کتابخانه‌های ایران نگهداری می‌شود. مهم‌ترین آثار منسوب به او عبارت‌اند از: «سؤال و جواب در عقاید، الابرار، القبله، سدره‌المنتهی و النور». از دیگر آثار منسوب به وی می‌توان به «اثبات نبوت خاصه، امهات الاصول، شجره طوبی، علم امام، پاسخ پرسش، تنعم یا عذاب در عالم برزخ، رساله معادیه» و «سفرنامه حج» اشاره کرد.

·         مقام شیخ الاسلام در دوره قاجاریه بر کسی اطلاق می شد که ریاست محاکم شرع را داشت؛ و این غیر از قاضی شرعی بود. چون که در شهرهای بزرگ یک قاضی شرع هم وجود داشت که زیر نظر شیخ الاسلام انجام وظیفه می کرد.

** در بسیاری از اسناد و مدارک موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، تنها به آوردن کلمه «شیخ الاسلام رشت» اکتفا گردید؛ که به قرینه وجود نام دو شخصیت: شیخ محمدحسن و شیخ محمدحسین در سایر اسناد، می توان حدس زد که مقصود یکی از این دو نفر هستند.