گیلان امروز- در حالی گسترش خشکسالی و آتش سوزی های پی در پی روزهای اخیر بر جان بزرگترین پناهگاه حیات وحش شمال کشور یعنی «تالاب میانکاله» موجی از نگرانی ها را برای شهروندان و کارشناسان محیط زیست به همراه داشت که افزایش گستره خشکی، پیکر بی رمق و اندام در آتش سوخته شبه جزیره، این پناهگاه را می تواند در آینده به محیطی ناامن برای تنوع زیستی کم نظیر ایران تبدیل کند.

گرمای سوزان مرداد ماه به همراه خشکی هوا و پوشش های علفی، گستره میانکاله را چنان مستعد آتش سوزی کرده است که کوچکترین خطا و غفلت انسانی، می تواند سطح وسیعی از منطقه را درگیر آتش سوزی گسترده کند که در این وضعیت، وزش باد تعیین کننده مسیر و سطح آتش سوزی است.

کارشناسان زیست محیطی تاکید دارند فارغ از علل آتش سوزی های سریالی، آنچه که برجای می ماند، نابودی شرایط زیستی و توان اکولوژیک محیط برای جانورانی است که قرار بود شبه جزیره پناهگاه آنان باشد.

شبه جزیره میانکاله فقط یک منطقه با پوشش گیاهان علفی و درختچه ای نیست، بلکه ساختاری بهم تنیده از حیات و پناهگاهی امن برای انواع متنوع از گونه های جانوری در رده های مختلف از بی مهرگان تا مهره داران است، که از تیپ های مختلف رویشگاهی منطقه به عنوان زیستگاه وابسته و امن از آن استفاده و زیست می کنند.

کارشناسان زیست محیطی تاکید دارند گرچه بازیابی و احیای رویش های علفی و بوته ای و درختچه ها پس از چند فصل و سال صورت می گیرد، اما شکل گیری ساختار اجزای زنده و غیر زنده اکولوژیکی منطقه به آسانی ممکن نیست چرا که حیات و روابط زیستی بین اجزای مختلف یک سیستم اکولوژیکی تخریب شده نیازمند زمان طولای برای بازیابی توان از دست رفته است موضوعی که بدلیل تکرار وقایع آتش در سال های متوالی و شدت یافتن هر ساله آن، به سختی صورت می گیرد.

صاحبنظران معتقدند که شبه جزیره میانکاله نه تنها زیستگاه دائمی گونه های شاخص جانوری پرندگان نظیر «قرقاول خزری» و «دراج» است در عین حال مکانی برای آشیانه سازی و جوجه آوری پرندگان تابستان گذران از گونه های «زنبورخوار معمولی، زنبورخوار گلوخرمایی، گلاریول بال سرخ» و برخی دیگر از پرندگان و تنها زیستگاه دائمی «لاک پشت مهمیز دار آسیایی» در بخش شرقی شبه جزیره در استان مازندران است.

همه این رخدادها به طور مستقیم و غیر مستقیم بر زیست، تکثیر و تولید مثل آنها در تالاب میانکاله اثرات مخرب بر جا می گذارد.

فعالان محیط زیستی ابراز می دارند که در نگاه ظاهر، آتش سوزی پوشش های گیاهی را از بین می برد، اما در حقیقت این پناهگاه جانوری و جانوران هستند که بی پناه از بین می روند و نه فرصتی برای فرار دارند و مکان جایگزنی برای زیستن و از سوی دیگر خزندگان و جوجه آوران، آسیب پذیر ترین گروه های جانوری در این رخدادها هستند.

آتش سوزی در تالاب میانکاله در کنار پسروی های پی در پی خزر به همراه گسترش خشکی در این آب خوان از جمله چالش های زیست محیطی در گستره این تالاب است که نگرانی های را در بهشت پرندگان به همراه آورد.

خشمِ آتش و خشکسالی بر جان پناهگاه

پسروی های پی در پی آب دریای خزر که زمینه ای برای گسترش پهنه خشکی این تالاب را فراهم کرد یکی از علت های گسترش آتش سوزی در تالاب میانکاله است که زمینه نگرانی کارشناسان زیست محیطی را فراهم کرد.

فصل تابستان و اوایل پاییز بهترین زمان برای غنی سازی این تالاب جهت استفاده از صدها هزار پرندگان مهاجری است که از شمال دریای خزر و از منطقه سیبری به این آب خوان کوچ می کنند و تداوم این آتش سوزی ها غنای این زیست گاه را با خطر مواجه می کند.

آتش سوزی در میانکاله زمینه ای برای نبرد زیستگاه جدید

کارشناس ارشد زیست شناسی جانوری از شرق مازندران در گفت گو با ایرنا اظهار کرد: آتش سوزی گسترده در میانکاله زمینه ای برای مهاجرت حیوانات از این پناهگاه به زیست گاه دیگری است که این امر نبرد حیوانات را در زیستگاه جدید به همراه دارد.

علی ابوطالبی گفت: در هر زیستگاهی بعد از گذشت چند سال فرایند زیست به تعادل می رسد اما مهاجرت یک باره به زیستگاه دیگر، نبرد بر سر غذا و آب را به شدت افزایش می دهد.

وی با اشاره به این مطلب که زیست طبیعی «گراز و قرقاول» در میانکاله یک در هکتار است، اظهار کرد: حیوانات موجود در زیستگاه میانکاله به واسطه آتش سوزی به زیستگاه دیگری که همین تعادل را دارد مهاجرت می کنند که این امر نبرد بر سر آب و غذا را افزایش می دهد.

کارشناس حیات وحش ادامه داد: افزایش تعداد حیوانات در یک زیستگاه زمینه ای برای انتقال بیماری های فراوان را به همراه خواهد داشت که این امر در افزایش تعداد تلفات حیوانات اثر گذار است.

ابوطالبی با اشاره به این نکته که آتش سوزی یک هزار هکتاری در تالاب میانکاله گیاهان و درختان زیادی را به خاکستر تبدیل کرد، ادامه داد: این درختان محلی برای لانه گذاری و تغذیه پرندگان بود که آتش آنها را به خاکستر تبدیل کرد.

این کارشناس حیات وحش با بیان این مطلب که برخی از حیوانات همانند خرگوش از گیاهان گستره میانکاله تغذیه می کردند که این آتش سوزی ها زمینه ای برای مهاجرت این گونه های حیوانی را افزایش داد، ادامه داد: بذر گیاهان در میانکاله به کلی از بین رفت که این امر سبب می شود تا مدتها این گستره خالی از تغذیه پرندگان باشد.

خاک میانکاله ضعیف شد

کارشناس ارشد زیست شناسی جانوری از شرق مازندران اظهار کرد: آتش سوزی های پی در پی در گستره تالاب میانکاله عناصر غنی خاک در این پناگاه را از بین می برد که این امر آسیب های فراوانی به همراه دارد.

علی ابوطالبی گفت: دود ناشی از این آتش سوزی ها دارای مواد سمی و کربنی است که همه این موارد اثرات منفی در کاهش حاصلخیزی خاک دارد.

وی با اشاره به این مطلب که ۸۵ درصد از آتش سوزی ها در سطح جهان عامل انسانی دارد، اظهار کرد: آتش سوزی های تالاب میانکاله هم از این عامل مستثنی نیست که این عامل انسانی می تواند عمدی یا غیر عمدی باشد.

این کارشناس با اشاره به این مطلب که خاکسترهای ایجاد شده در تالاب میانکاله به مرور زمان زمینه ای برای سفت شدن خاک را فراهم می کند، اظهار کرد: این سفتی خاک سبب می شود آب در بستر خاک نفوذ نکند.

ابوطالبی با بیان این مطلب که آتش سوزی های مستمر در تالاب میانکاله اثرات مخربی به همراه می آورد، اظهار کرد: خیلی بعید است بسیاری از پوشش های گیاهی همانند انار وحشی دوباره در این پناهگاه همانند سابق رشد کنند.

اثرات اقلیمی و مداخله انسانی

کارشناس دیگری از حیات وحش در گفت گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: اثرات اقلیمی، رفتار دوره ای دریای خزر و مداخلات انسانی صورت گرفته در بخش شمالی این دریا، چنان تاثیر عمیقی بر این زیستگاه بین المللی پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی، در سال های اخیر بر جای گذاشته است که دیگر این منطقه از پویایی چندانی برخوردار نیست.

کوروس ربیعی گفت: تالاب میانکاله و خلیج گرگان که زمانی نه چندان دور مهمترین مقصد و محل زمستان گذرانی بزرگترین جمعیتچند صد هزار بالی تا بیش از یک میلیون بالی چنگر معمولی و کلنی چند ده هزار تایی فلامینگو و جمعیت چند هزار تایی پلیکان خاکستری و جمعیت کم نظیر انواع مرغابی های وحشی بوده است، در شرایط کنونی آن شکوه و صحنه های شورانگیز مهاجرت پرندگان را از دست داده و گستره وسیعی از تالاب میانکاله خشک شد که بسته به میزان بارش های پاییزی تا حدودی آبگیری و به شکل فصلی در آمد.

وی افزود: خشک شدن کانال تاریخی و طبیعی «چاپقلی» تنها از دست رفتن یک آبراهه نبوده بلکه جریان حیات و انرژی خلیج و منبع و محیط کم نظیر تغذیه ای گونه های متنوعی از مرغابی، کنار آبزی ها، فلامینگوها و حواصیل ها و دیگر پرندگان بود که این موضوع خود نیاز به بررسی جداگانه دارد.

این کارشناس حیات وحش ادامه داد: اکوسیستم آبی میانکاله به صورت تقریبی نیمی از پهنه خود را از سال ۲۰۱۱ به این سو از دست داد و از حدود۴۸ هزار هکتار به کمتر از ۲۸ هزار هکتار رسید و آنچه در این وضعیت اقدام‌ به آن اولویت دارد، حفط تمامیت زیستگاه با جلب مشارکت تمامی ذینفان و دلسوزان از جوامع محلی است.

مسئولیت پذیر کردن جوامع محلی

کارشناس حیات وحش اظهار کرد: مسولیت دادن و مسئولیت پذیر کردن ذینفعان عامل مهمی در حفظ و حراست از عرصه طبیعی پناهگاه و جلوگیری از هر گونه دست اندازی به حریم و محدوده منطقه، حمایت و همراهی در رخدادهایی نظیر آتش سوزی است.

کوروس ربیعی گفت: گستره های از این مراتع را تعیین و حراست آن را به گروه ها و جوامع ذینفع محلی قرار داد چرا که اولویت دادن به حفظ عرصه پناهگاه از این منظر حائز اهمیت است، که در نظر داشته باشیم این منطقه در نیم قرن گذشته و در بین سال های ۱۳۵۷ تا ۱۳۴۷ حداقل یکبار کاهش سطح آب به تراز منفی ۲۹ یعنی ترازی که در دی ماه ۱۴۰۱ رسیده است، را تجربه کرده است. بنابراین برگشت به دوران پر آبی دور از انتظار نیست و باید پهنه طبیعی تالاب و حریم تاریخی آن را حفظ کرد.

این کارشناس حیات وحش تصریح کرد: بنابراین باید از هر گونه دستکاری و مداخله بدون ارزیابی اطمینان بخش و آگاهی از تاثیر گذاری مثبت خودداری کرد تا شرایط و فرصت برای بازیابی طبیعی و مجدد آن در آینده سلب نگردد.

تالاب میانکاله از دهستان میانکاله در شهرستان بهشهر تا آشوراده در استان گلستان وسعت دارد و این منطقه به دلیل داشتن پهنه آبی مناسب با ذخایر غذایی غنی و آبزیان همه ساله پذیرای بیش از ۳۰ تا ۴۰ گونه از پرندگان مهاجر زمستان گذران و بیش از ۱۰۰ گونه از پرندگان بومی آبزی و کنارآبزی است.

این تالاب با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل می‌دهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیره گاه‌های زیست کره جهان از سوی سازمان‌های جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت.

تالاب میانکاله را باید بهشت پرندگان و پرنده نگری نام نهاد؛ سی و ششمین تالاب ثبت شده دنیا و نخستین تالاب ثبت شده در کنوانسیون تالاب‌های بین المللی رامسر و یکی از ۶۵۰ ذخیرگاه زیست کره جهان با ۴۸ هزار هکتار وسعت در شرق استان مازندران و در همجواری با استان گلستان واقع شده است و سالانه ۱۳۰ گونه از پرندگان مهاجر را با جمعیت حدود ۱.۵ میلیون بال میزبانی می کند.

هرساله از اواسط شهریور تا اواسط زمستان تالاب و آب‌بندان های مازندران میزبان گونه‌های مختلف پرندگان‌ از نقاط سردسیر کشورهای حاشیه دریای خزر است که به امید یافتن مکان گرم و غذا به این مقصد عزم سفر می کنند.

اکوسیستم های آبی غنی مازندران به دلیل بهره‌مندی از شرایط مطلوب، هر ساله با فرا رسیدن فصل سرما زیستگاهی امن و گسترده برای حضور و زمستان گذرانی پرندگان مهاجری است که پس از سپری کردن مسافت های طولانی در این زیستگاه ها فرود آمده اند.

تالاب ها و زیستگاه های آبی مازندران یکی از زیباترین جاذبه های طبیعی این استان هستند که با ظرفیت قابل توجه اکوسیستمی در این استان علاوه بر اینکه زیبنده جلوه های گردشگری به شمار می‌روند، با توجه به شرایط مناسب زیست، هر ساله با شروع فصل سرما مامنی دلپذیر برای پرندگان مهاجر به شمار می روند و با آغوشی باز پذیرای جمعیت ده ها هزار قطعه ای از پرندگان هستند.