رسول سعیدیزاده
شیخ حسن حسامالاسلام، متخلص به «دانش»، فرزند ملا اسماعیل آملی، از عالمان دینی، خطیبان، متکلمان، شاعران و رجال سیاسی ایران در اواخر دوره قاجار بود. وی در جریان نهضت مشروطه از روحانیان حامی مشروطه به شمار میرفت و در دوره نخست مجلس شورای ملی به نمایندگی از مردم رشت برگزیده شد. لقب حسامالاسلام را ناصرالدینشاه قاجار به او اعطا کرد.
درباره محل تولد وی اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی منابع زادگاه او را رشت و برخی دیگر نجف دانستهاند. وی در سال ۱۲۶۵ق/۱۲۲۷ش. متولد شد. مقدمات علوم دینی را در زادگاه خود فراگرفت و سپس تحصیلات سطح را در قم و تهران به پایان رساند. پس از آن برای تکمیل تحصیلات به عتبات عالیات رفت و در کربلا از محضر شیخ حسین فاضل اردکانی و در نجف از درس میرزا حبیبالله رشتی، محمدکاظم خراسانی (آخوند خراسانی) و شیخ محمدعلی مدرس چهاردهی بهره برد. وی پس از چند سال اقامت در عتبات به ایران بازگشت و به وعظ، ارشاد و تبلیغ دینی پرداخت.
حسامالاسلام در شعر با تخلص «دانش» شناخته میشد. هنگام بازگشت از عتبات، ناصرالدینشاه قاجار علاوه بر اعطای لقب حسامالاسلام، عصا و عبای تشریفاتی نیز به وی اهدا کرد.
وی در آغاز نهضت مشروطه به صف مشروطهخواهان پیوست و با سخنرانیهای خود از آرمانهای مشروطیت حمایت میکرد. در انتخابات نخستین دوره مجلس شورای ملی (۱۳۲۴ق/ ۱۲۸۵ش)، که به شیوه صنفی برگزار شد، از سوی هفده صنف شهر رشت به نمایندگی انتخاب و وارد مجلس شد. او در جریان به توپ بستن مجلس شورای ملی در کنار دیگر نمایندگان از مشروطه و آزادیخواهی دفاع کرد. پس از استبداد صغیر و به توپ بستن مجلس در سال ۱۳۲۶ق، ابتدا به رشت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. با اعاده مشروطیت و خلع محمدعلیشاه در سال ۱۳۲۷ق، به ایران بازگشت و تا پایان عمر در رشت به وعظ، ارشاد و فعالیتهای دینی پرداخت.
منابع، حسامالاسلام را عالمی مسلط بر علوم اسلامی، بهویژه تفسیر قرآن، و خطیبی توانا با بیانی نافذ معرفی کردهاند. ابراهیم فخرایی او را دانشمندی با قدرت بیان کمنظیر، آشنا با معارف اسلامی، خوشمحضر، طنزپرداز، قانع، درویشمسلک و مورد احترام مردم توصیف کرده است. وی سالها در مسجد آفخرای رشت به وعظ و تفسیر قرآن میپرداخت و به دلیل شیوه بیان، تمثیلها و حکایتهای اخلاقی خود شهرت داشت. همچنین در جریان انتقال سلطنت از قاجار به پهلوی، از جمله خطیبان حاضر در اجتماع عمومی رشت بود و سخنرانی او مورد توجه حاضران قرار گرفت.
شیخ حسن حسامالاسلام در ربیعالثانی۱۳۴۶ق/ آذر ۱۳۰۶ش، در ۸۱ سالگی، در رشت درگذشت. پیکر وی به قم منتقل و در صحن حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. حاج شیخ محمدهادی حسام گیلانی (متوفی۱۴۰۰ق)، از خطیبان مشهور رشت، از فرزندان اوست.
از آثار حسامالاسلام میتوان به «تقریرات درس میرزا حبیباله رشتی»، «دیوان اشعار» (منتشرشده در سال ۱۳۲۵ش. به کوشش دکتر هادی جلوه) و کتاب «ریاحین الاشراق فی بساتین الاذواق» در دو جلد اشاره کرد.
از غزلیات اوست:
تا من از زلف پریشانت پریشان روزگارم چون پریشان زلف تو جانا پریشان است کارم
از یسار و از یمین چون یاسمن افتان و خیزان زان شدم کآمد خیالت از یمین و از یسارم
کاش باد صبحگاهی بودمی، تا خود زمانی بر سر زلف پریشان تو افتادی گذارم
هر که را سالی سه مه باشد بهار و من ز رویت هر مهی صد قرن پنداری قرین نو بهارم
خواستم نقش خوشی بر دل نگارم تا بماند در جهان نقشی ندیدم بهتر از نقش نگارم
تا که عقلم بود اول داشتم روز سپیدی آخر از عشق سیه چشمان سیه شد روزگارم
من که صد خوشه و خرمن گذاشتم با سلامت ای همایون دام، از یکدانه چون کردی شکارم؟
با خیالت ای خیالت عاشقان را راحت جان گر به گرداب اندرم آسوده چون مرد کنارم
پایدارم در هوایت هر چه پیش آید خوش آید هیچ نندیشم اگر عشقت کشد تا پای دارم
مزرع «دانش» تباه آمد ز سوز هجر یاری آخر ای باران رحمت ریزشی بر کشتزارم