ابراهیم افشاری

  دریا در تاریخ ایران همواره بستر ارتباط، زندگی و اقتدار بوده است. اما امروز که جهان توسعه خود را از خشکی به سمت دریا گسترش داده، هنوز بهره ما از این نعمت خدادادی درخور جایگاه و ظرفیت های جغرافیایی کشور نیست. حال، گیلان در آبان ماه میزبان اجلاسیه بین المللی استانداران استان های ساحلی دریای کاسپین است.

رویدادی با شعار «خزر، پل دوستی و توسعه منطقه ای» که اگر با رویکردی عملیاتی برگزار شود، می تواند نقطه عطفی در تحقق سیاست های کلی توسعه دریامحور کشور باشد.

سیاست های کلی توسعه دریا محور که از سوی رهبر معظم انقلاب ابلاغ شد، چشم اندازی نو برای استفاده از ظرفیت های دریا در اقتصاد ملی ترسیم کرد. اما در عمل، گیلان با وجود موقعیت ممتاز در مسیر کریدور بین المللی شمال–جنوب و دسترسی به بازارهای اتحادیه اوراسیا، هنوز سهم اندکی در اقتصاد دریایی کشور دارد.

مدیریت چندپاره، تصمیم گیری های موازی، نبود زیرساخت های حقوقی و اجرایی و بی توجهی به نقش بخش خصوصی، موجب شده است که فرصت های بندری، گردشگری و ترانزیتی استان همچنان بالفعل نشود.

درس هایی از تجربه جهانی

در جهان، کشورهایی که دریا را محور توسعه خود قرار داده اند، از سه اصل مشترک پیروی کرده اند: نهادسازی، همگرایی و واقع گرایی.

در دریای بالتیک، همکاری میان کشورهای فنلاند، استونی و سوئد با تشکیل «شورای دریای بالتیک» سبب شد تا طی کمتر از دو دهه، نظامی هماهنگ برای مدیریت زیست محیطی و گردشگری دریایی شکل گیرد و بنادر کوچک به مراکز بزرگ لجستیکی بدل شوند.

در دریای سیاه نیز سازمان همکاری اقتصادی کشورهای ساحلی توانست زمینه اجرای طرح های مشترک حمل ونقل و شیلات را فراهم کند؛ تجربه ای که امروز بندر باتومی در گرجستان و وارنا در بلغارستان را به نمونه های موفق توسعه دریامحور تبدیل کرده است.

در داخل کشور نیز تجربه توسعه سواحل مکران نشان می دهد که وجود یک ستاد واحد و مقتدر تا چه اندازه می تواند در هم افزایی ظرفیت ها مؤثر باشد. در حالی که جنوب کشور از مزیت این تمرکز برخوردار است، شمال همچنان از تشتت نهادی رنج می برد.

نهاد «هماهنگی دریای شمال» گام نخست گیلان

اکنون زمان آن است که گیلان با ابتکار عمل، تشکیل نهاد هماهنگی توسعه دریایی شمال کشور را در دستور کار قرار دهد؛ نهادی با اختیارات مشخص برای سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت بر طرح های دریایی. بدون وجود چنین ساختاری، هیچ اجلاسیه ای حتی با حضور چندین کشور نمی تواند به خروجی عملی منجر شود.

توسعه بندر کاسپین و اتصال آن به شبکه ریلی کشور، احداث پایانه های ترکیبی بار و مسافر در بندر انزلی، و ایجاد اسکله های گردشگری در امتداد سواحل از جمله پروژه هایی هستند که می توانند با سرمایه گذاری داخلی و خارجی، در کوتاه مدت اقتصاد گیلان را متحول کنند.

برای تحقق این اهداف، استان باید از اجلاسیه پیش رو به عنوان فرصتی برای جذب سرمایه، تبادل تجربه و آغاز طرح های مشترک با کشورهای حاشیه کاسپین بهره گیرد.

دانشگاه؛ مغز متفکر اقتصاد دریامحور

دانشگاه گیلان و مراکز علمی استان باید به بازوی علمی تصمیم سازی تبدیل شوند. تشکیل «اتاق فکر دریامحور» با حضور استادان دانشگاه، فعالان بخش خصوصی و مدیران اجرایی می تواند به ترسیم نقشه واقعی سهم دریا در تولید ناخالص استان کمک کند و بدون داده و تحلیل علمی، توسعه دریایی چیزی جز شعار نخواهد بود.

همچنین ضروری است پایان نامه ها و رساله های مقاطع ارشد و دکتری به سمت موضوعات مرتبط با اقتصاد، فناوری و زیست بوم دریایی هدایت شوند تا پژوهش های دانشگاهی به نیازهای واقعی توسعه استان متصل شود. این پیوند میان دانشگاه، صنعت و مدیریت اجرایی، کلید شکل گیری زیست بوم نوآوری دریایی در شمال کشور است.

همکاری منطقه ای و حفاظت از کاسپین

گیلان باید در سطح منطقه ای نیز فعال تر شود. امضای توافق نامه های دوجانبه میان منطقه آزاد انزلی و بنادر روسیه، قزاقستان و آذربایجان برای تبادل کالا، گردشگر و خدمات بندری می تواند جایگاه ایران را در تجارت کاسپین تقویت کرده و در عین حال، نباید توسعه اقتصادی به بهای آسیب زیست محیطی تمام شود.

کاهش سطح آب کاسپین، افزایش آلودگی های نفتی و اتلاف گونه های کمیاب ازجمله